Претседателот на Србија, Александар Вучиќ, го распушти Народното собрание и распиша предвремени парламентарни избори за 25 октомври. Со потпишувањето на указот и одлуката за изборите, Србија официјално влезе во нова изборна кампања во период на длабоки политички поделби.
Распуштено е Собранието избрано на 17 декември 2023 година. Одлуката е донесена врз основа на образложен предлог што Владата на Србија му го доставила на Вучиќ на 7 септември. Со објавувањето на одлуката во „Службениот гласник“ почнуваат да течат роковите за спроведување на изборните дејствија.
Избори по речиси две години политичка криза
Владата на Србија како причина за распишување на изборите го наведува намалувањето на политичките тензии и потребата граѓаните повторно да се изјаснат за правецот во кој треба да се движи земјата. Владата посочува и дека во изминатиот период биле направени измени во изборното законодавство, делумно како одговор на препораките на меѓународните набљудувачи.
Вучиќ, пак, оцени дека продолжувањето на политичката неизвесност може дополнително да ја отежне работата на државата, вклучително и подготовките за ЕКСПО 2027. Според него, изборите треба повторно јасно да ја утврдат политичката волја на граѓаните.
Но, изборите на 25 октомври доаѓаат по период на силни општествени потреси во Србија. Кризата започна по уривањето на натстрешницата на железничката станица во Нови Сад на 1 ноември 2024 година, кога загинаа 16 лица. Трагедијата предизвика масовни студентски протести, а барањата за утврдување одговорност постепено прераснаа во пошироко антивладино движење насочено кон корупцијата, функционирањето на институциите и политичката одговорност.
Студентите од улиците влегуваат во изборната трка
Еден од најголемите фактори што може да ја промени досегашната политичка равенка се токму студентите кои беа меѓу главните организатори на протестите. Тие соопштија дека подолго време се подготвуваат за учество на изборите и дека нивната кандидатска листа е подготвена. Имињата на кандидатите треба да бидат објавени по завршувањето на неопходните правни и технички постапки.
На другата страна, Српската напредна странка го постави Вучиќ во центарот на својата изборна стратегија. Партиското раководство го предложи за носител на листата и кандидат за иден премиер доколку нивниот политички блок обезбеди парламентарно мнозинство. Така, изборите ќе бидат и тест за тоа дали владејачкиот блок може да ја задржи доминантната позиција, но и дали протестната енергија од улиците може да се претвори во реална изборна сила.
Повторно се отвора прашањето за изборните услови
Во текот на кампањата повторно се очекува да биде во фокусот прашањето за изборните услови. Предвремените парламентарни избори од декември 2023 година набљудувачката мисија на ОБСЕ/ОДИХР ги оцени како технички добро спроведени, но укажа на сериозни проблеми со нерамноправните услови, доминантната улога на претседателот, медиумската пристрасност, притисоците врз вработените во јавниот сектор и злоупотребата на јавните ресурси.
ОБСЕ/ОДИХР тогаш формулираше 25 препораки за подобрување на изборниот процес. Српската Влада тврди дека во меѓувреме изборните услови значително се подобрени и дека дел од препораките се вградени во законските измени. Дали промените навистина ќе се почувствуваат во практиката ќе биде едно од клучните прашања во текот на кампањата и на самиот изборен ден.
Затоа, 25 октомври нема да биде само уште еден предвремен изборен термин. На гласачите ќе им бидат поставени неколку паралелни политички прашања: дали владејачкиот блок може да го обнови својот легитимитет, дали студентското движење може протестите да ги претвори во изборна сила и дали традиционалната опозиција ќе успее да најде простор меѓу овие два политички пола.
Исходот ќе има значење и надвор од Србија – не само поради составот на идната влада, туку и поради политичкиот правец на земјата во периодот пред ЕКСПО 2027 и во односите со Европската Унија.
