Граѓаните на Србија на 25 октомври повторно ќе излезат на парламентарни избори. Пред изборите повторно се отвора прашањето во какви услови ќе се одвива гласањето и дали по изборите во декември 2023 година навистина е направен значаен чекор кон подобрување на изборниот процес.

Власта тврди дека изборните услови се унапредени и дека законските измени се усогласени со препораките на Канцеларијата на ОБСЕ за демократски институции и човекови права (ODIHR).

Во текот на 2025 и 2026 година беа донесени повеќе измени на изборното законодавство. Меѓу нив се основањето Комисија за ревизија на избирачкиот список, нови правила за финансирање на политичките активности и измени на Законот за спречување на корупцијата. Во мај годинава беа изменети четири изборни закони, вклучително и одредба со која на гласачите им се овозможува да поддржат повеќе од една изборна листа, што беше една од препораките на меѓународните набљудувачи.

На крајот на август беа донесени и измени на Законот за спречување на корупцијата со кои се заоструваат правилата за таканаречената функционерска кампања. Функционерите за време на кампањата не смеат на политички собири да настапуваат претставувајќи се преку својата јавна функција, а забрането е и користење јавни ресурси за политичка промоција.

ODIHR испраќа голема набљудувачка мисија

Сепак, ODIHR предупредува дека не може однапред да оцени дали условите се подобрени во однос на изборите во 2023 година. Таквата оценка, како што наведуваат, може да се даде дури по следењето на целиот изборен процес. Во извештајот од јули 2026 година се констатира дека Србија спровела дел од претходните препораки, но дека голем број долгорочни препораки останале неспроведени или само делумно спроведени.

Соговорниците на мисијата изразиле загриженост поради наводите за притисоци врз гласачите, нерамноправни услови за учесниците на изборите, состојбата во медиумите и безбедноста на новинарите. Поради тоа, ODIHR препорача целосна набљудувачка мисија за претстојните избори, со 32 долгорочни и 300 краткорочни набљудувачи.

„Законите не ги подобрија условите“

Од „Транспарентност Србија“ оценуваат дека состојбата дури се влошила во однос на периодот пред изборите во 2023 година. Програмскиот директор на организацијата, Немања Ненадиќ, смета дека донесените законски измени во пракса не довеле до суштинско подобрување на изборните услови.

Како проблем ги посочува и институциите задолжени за контрола на примената на законите, за кои вели дека во изминатите години покажале недоволна подготвеност проактивно да реагираат на прекршувањата или, во некои случаи, пристрасност. Според него, проблемот со функционерската кампања е присутен и во актуелниот предизборен период.

Ненадиќ посочува дека Александар Вучиќ од почетокот на август, во период кога изборите сè уште не биле распишани, посетувал градови и села низ Србија и им ветувал на граѓаните подобар живот и повисоки примања.

„Србија, може да се каже, веќе со години е во некаков облик на нераспишана предизборна кампања“, оценува тој.

И локалните избори донесоа инциденти

Дополнителни сомнежи за условите под кои ќе се одржат парламентарните избори отворија и локалните избори во март 2026 година во 10 општини. Владејачката Српска напредна партија прогласи победа во сите 10 општини, но набљудувачката мисија на Конгресот на локални и регионални власти на Советот на Европа соопшти дека нејзини членови биле сведоци на насилство во речиси сите општини што ги посетиле.

Биле регистрирани жестоки расправии, присуство на маскирани групи, насилство и кршење на тајноста на гласањето. ОБСЕ, пак, регистрирал „невиден“ број напади врз новинари. Власта ги отфрла критиките за изборните неправилности и тврди дека станува збор за неточни обвинувања со кои политичките противници се обидуваат да го делегитимираат изборниот процес.

Изборите ги бараа и студентите

Предвремените избори ги бараа и студентите кои од мај 2025 година организираа повеќемесечни протести и блокади. Тие бараа одговорност за смртта на 16 лица при уривањето на настрешницата на железничката станица во Нови Сад на 1 ноември 2024 година.

По повеќемесечните протести, претставници на власта во повеќе наврати најавуваа предвремени избори. Сега Вучиќ потврди дека граѓаните ќе гласаат на 25 октомври. Овие избори ќе бидат 15-ти парламентарни избори во Србија од воведувањето на повеќепартискиот систем, а 11-ти предвремени.

Прашањето што останува отворено е дали законските промени ќе донесат и реална промена во изборната практика, нешто што ќе треба да го покажат самата кампања, денот на гласањето и независното набљудување на целиот процес. Мета опис: Србија на 25 октомври оди на предвремени парламентарни избори. Власта тврди дека условите се подобрени, но ODIHR и НВО предупредуваат на стари проблеми.