Постои разлика меѓу право кое постои во закон и право кое е вградено во устав. Законот може да се смени со следните избори. Уставот бара квалификувано мнозинство, широк консензус и долга процедура. Шпанија денес се обидува да ја направи таа разлика мерлива и конкретна за жените кои бараат абортус. Зад овој обид стои историја на 90 години прескокнување меѓу либерализација и забрана, притисок на Католичката црква, ултра-десница која во 2025 во Мадрид барала признавање на измислениот „пост-абортусен синдром” и страв дека она освоено денес може да биде одземено утре.
Шпанија, 7 април 2026: предлогот
На 7 април 2026 година, Советот на министри на Шпанија го одобрил испраќањето во Парламентот на Предлогот за реформа на Уставот со кој би се признале и заштитиле сексуалните и репродуктивни права на жените.
Реформата предвидува додавање на нов став на членот 43 од Шпанскиот устав, кој во моментот го уредува правото на заштита на здравјето. Владиниот портпарол изјавил дека мерката ќе ја постави Шпанија „на чело на европските земји во заштитата на правата на жените”.
Министерката за еднаквост Ана Редондо ги навела трите причини за уставното вградување. Прво, потребата да се одговори на „ултра-реакционерното движење кое ги таргетира сексуалните и репродуктивни права на жените глобално и во нашата земја”. Второ, зајакнување на судската пракса на Уставниот суд. Трето, „кохерентност: сме народ кој ги прифаќа демократијата, правата на жените и еднаквоста, и мораме да ги вградиме тие вредности и во Уставот.”
Историјата на шпанскиот абортус: 90 години прескокнување
Шпанија не стигнала до овој момент лесно. Историјата на абортусот во оваа земја е историја на политиките кои го одредуваат телото на жената.
Абортусот бил краткотрајно либерализиран за времето на Втората Шпанска Република во 1930-тите, пред реформите да бидат поништени за времето на диктатурата на Франциско Франко. Постапката е декриминализирана пред 40 години под претседателството на социјалистот Фелипе Гонзалез, а понатамошни реформи биле донесени во 2010 година под Хосе Луис Родригез Запатеро.
Во моментот, абортусот во Шпанија е легален на барање до 14 недели од бременоста, и во подоцнежни фази во случаи на ризик по животот или здравјето на жената или сериозни фетални дефекти.
Во 2025 година, поводот за конституционализацијата дошол конкретен и провокативен. Претседателот Санчез ја покренал идејата за уставна реформа откако во Мадрид избила политичка расправа за предлог поддржан од ПП и Вокс кој би обврзал жените кои разгледуваат абортус да бидат информирани за таканаречената „пост-абортусна депресија”, псевдонаучен синдром без медицинска основа.
Парламентарната математика: реформата не е загарантирана
За да биде усвоена, предложената реформа бара поддршка на најмалку три петтини од двата дома на шпанскиот парламент. Конзервативната ПП веќе изјавила дека ќе гласа против реформата.
Без гласовите на ПП, трите петтини мнозинство потребни за измена на членот 43 се недостижни. Ако таа широка коалиција не се постигне, постои алтернативна процедура: заедничка парламентарна комисија може да предложи нов текст, а потоа реформата може да помине со две третини во Пратеничкиот дом и апсолутно мнозинство во Сенатот. Дури и во тој случај, десетина членови на секој дом може да побараат референдум.
Зошто шпанската влада избрала да го менува членот 43 наместо членот 15 кој го гарантира правото на живот? Ако реформата на членот 15 беше иницирана, бидејќи тој спаѓа во одделот за основни права и слободи, процедурата би следела потешка патека: парламентарно одобрение, распуштање на Кортесите, општи избори, референдум и последователна ратификација. Владата одбрала поедноставен пат за да ги зголеми шансите за успех, но оваа одлука привлекла критики од дел од правната заедница.
Франција прва, Шпанија втора: европската карта
Шпанија ги следи стапките на Франција, која во 2025 година станала првата европска нација која го гарантирала правото на абортус во својот Устав.
Ако предлогот помине, Шпанија би станала втора нација во светот со абортус вграден во устав.
Европската карта на правата на абортус е далеку од хомогена. Во Полска, уставниот суд во 2020 практично го забранил абортусот, предизвикувајќи масовни протести. Во Унгарија, владата на Орбан воведе обврска жените да слушаат срцебиење на фетусот пред абортус. Во Малта, абортусот е целосно забранет, единствена земја-членка на ЕУ со таква регулатива. Во Ирска, забраната паднала дури по референдум во 2018 година.
Паралелно, во САД во 2022 година Врховниот суд го укинал уставното право на абортус воспоставено со одлуката Ро против Вејд, враќајќи го прашањето на поединечните сојузни држави. Многу европски влади ја виделе таа одлука како предупредување: она кое не е вградено во највисоките правни акти може да биде одземено.
Македонија: законски е, но „законски” не значи безбедно
Македонија е земја со релативно либерален закон за абортус. Абортусот во Македонија е законски на барање во текот на првите 12 недели од бременоста, а во посебни околности меѓу 12 и 22 недели.
Но историјата на законот покажува колку е кревко тоа „законски”. Во Македонија, законот за абортус се менува кога ќе се смени власта. Практиките на изминатите години живо покажуваат дека абортусот не е само приватно туку и политичко прашање. Во зависност од тоа дали на власт се десничарски или левичарски партии, законот за абортус се движи меѓу тешко достапен и полиберален.
Во 2008 и 2009 година, постери кои го прикажуваат абортусот како убиство биле изложени во Скопје. Истовремено, тогашната христијанско-демократска влада ги зголемила трошоците за абортус во државните гинеколошки клиники и лансирала кампања која нудела финансиски поттици за оние кои одлучиле да добијат трето дете. Слоганите „Абортусот е убиство” не биле видени само на постери на јавни места, туку и на телевизија.
Во 2013 година, Парламентот донел закон само 20 дена откако го добил првиот нацрт. Новиот закон вклучувал задолжително поднесување писмено барање за прекин на нежелена бременост, задолжително советување за потенцијалните предности на продолжување на бременоста, и задолжителен период на чекање од три дена по советувањето. Меѓународната јавност го критикувала законот, велејќи дека ги стигматизира жените и ги кратат нивните права.
По шест години борба на македонските граѓански организации и промената на политичкото опкружување во 2017 година, законот за абортус повторно е изменет во 2019 година. Новиот закон ги укинал задолжителното советување, тридневниот период на чекање и воведувал медицинскиот абортус со таблети.
Меѓутоа, законот не е доволен. Само 14 отсто од жените во врска или мажени во земјата користат контрацепција. Недостатокот на сексуалното образование во училиштата довел до висока стапка на малолетничка бременост, со 790 жени меѓу 15 и 19 години бремени во 2022, вклучувајќи 20 жени под 15 години.
Уставот или законот: зошто разликата е суштинска
Шпанскиот пример го поставува прашањето кое е директно применливо за Македонија. Абортусот е законски. Но законот се менувал неколку пати. Со секоја промена на власта, жените во Македонија не знаеле со сигурност дали ќе имаат пристап следниот месец.
Владата на Санчез ја образложила потребата за уставна заштита токму со ова: пристапот е регулиран со обичното законодавство, кое може да биде изменето од идните влади со парламентарно мнозинство. Уставното признавање, пак, би воспоставило повисок правен праг за какви било промени, барајќи посложена законска постапка.
Во Македонија, тој виш праг не постои. Правото на абортус е кревко колку и мнозинството во парламентот. Историјата покажала дека тоа мнозинство знае да се смени. И кога ќе се смени, законот знае да се смени со него.
Правото кое не може да се одземе со следните избори
Шпанија денес се бори за нешто чија важност е добро позната на жените кои живееле низ циклусите на либерализација и рестрикција. Идејата е едноставна: правата кои се вградени во највисокиот правен акт на државата не се предмет на дневна политичка трговија.
Парламентарната математика во Шпанија е неизвесна. ПП гласа против. Но самото поставување на прашањето е политички чин со европска тежина. Кога Франција, а потоа и Шпанија, ги вградуваат репродуктивните права во уставот, тие испраќаат порака во другата насока од Варшава, Будимпешта и Вашингтон: правата на жените не се привилегија која се дава и одзема. Тие се конститутивен дел на демократијата.
Македонија, која се движи кон ЕУ и која знае колку брзо може да се промени политичкиот ветер, нема уставна заштита за правото кое Шпанија денес се бори да го освои.
