Најголемите договори се однесуваат на изградба и реконструкција на улици, училишта, водоводи и канализации, а речиси 100 милиони евра од вкупната вредност завршиле кај само десет градежни компании. Додека вредноста на тендерите расте со рекордно темпо, останува прашањето колку од договорените инвестиции се претворени во завршени проекти што граѓаните веќе можат да ги користат.

Истражувањето на Центарот за граѓански комуникации (ЦГК), објавено на 29 октомври, покажува дека 80-те општини и Градот Скопје во текот на 2025 година склучиле 4.300 договори во вкупна вредност од 21,9 милијарди денари.

За споредба, во 2024 година вредноста на локалните јавни набавки изнесувала околу 190 милиони евра. Тоа значи дека за само една година вредноста на договорите пораснала за приближно 166 милиони евра, односно за 87 проценти.

Според ЦГК, зголемувањето најмногу се должи на средствата што локалните самоуправи ги добиле од Владата за инфраструктурни проекти преку таканаречениот унгарски кредит.

Но договорени инвестиции не се исто што и завршени инвестиции. Дел од јавните набавки опфаќаат повеќегодишни проекти, а исплатите ќе се реализираат и во наредните буџетски години.

Асфалт, училишта и канализации – каде се најголемите договори?

Градежништвото доминира меѓу најголемите локални тендери.

Најскапиот поединечен договор во 2025 година е склучен меѓу Општина Аеродром и струмичката компанија „Жикол“, за доградба на основното училиште „Блаже Конески“, втора фаза.

Неговата вредност изнесува околу 254 милиони денари, односно 4,1 милиони евра.

Вториот најголем договор е во Општина Сарај, во вредност од приближно четири милиони евра. Станува збор за изградба на водовод, атмосферска канализација и реконструкција на улици во селото Ласкарци. Изведувач е компанијата „Ју Бај 2“.

Третиот најголем тендер е склучен во Куманово, со компанијата „Кооп Инженеринг“, за инфраструктура во индустриската зона Речица. Проектот, вреден околу 3,4 милиони евра, опфаќа водоводна мрежа, фекална и атмосферска канализација, сообраќајници и осветлување.

Овие три договори заедно вредат околу 11,5 милиони евра.

Станува збор за проекти што можат непосредно да го подобрат секојдневието на граѓаните и условите за работа на компаниите.

Сепак, за да се оцени нивната вистинска корист, потребно е да се утврди дали работите се завршени во рок, дали има дополнителни трошоци и дали изградената инфраструктура ги решава проблемите поради кои била планирана.

Речиси 98 милиони евра кај десет градежни компании

Иако општините склучиле договори со вкупно 1.185 компании, најголемиот дел од средствата е концентриран кај релативно мал број изведувачи.

Десетте компании со најголема вредност на добиени договори заедно имаат околу 97,8 милиони евра, што претставува 27 проценти од вкупната вредност на локалните тендери.

Сите десет се од градежниот сектор.

На врвот е „Жикол“ од Струмица, со 16 договори склучени со девет општини, вредни околу 16,4 милиони евра.

Следува скопската „Ленди Груп“, со 49 договори во вредност од приближно 14 милиони евра, главно за изградба и реконструкција на улици.

Трета е битолската „Стентон Градба“, со 27 договори со десет општини, во вкупна вредност од 11,7 милиони евра.

Само овие три компании имаат склучено договори вредни повеќе од 42 милиони евра.

Пет од десетте најголеми добитници биле меѓу водечките компании и во 2024 година.

Високата концентрација на договори не е доказ за незаконитост. Големите инфраструктурни проекти често бараат технички и финансиски капацитети што не ги поседуваат сите компании.

Но концентрацијата отвора прашања за конкуренцијата, пристапот на помалите фирми до јавните набавки и можноста повеќе компании да учествуваат во реализацијата на локалните инвестиции.

Во 21 општина една компанија добила повеќе од половина од тендерите

Особено впечатливи се разликите меѓу општините.

Според истражувањето, во 21 општина една компанија има удел поголем од 50 проценти во вкупната вредност на склучените договори.

Најизразен е примерот со Сарај, каде што една компанија добила договори што претставуваат дури 84 проценти од вредноста на општинските јавни набавки.

Во Теарце уделот изнесува 77 проценти, а во Росоман, Центар Жупа и Радовиш по 67 проценти.

Тоа значи дека во овие општини голем дел од договорените јавни средства се концентрирани кај еден изведувач.

Центарот за граѓански комуникации предупредува дека ваквите показатели треба да ги поттикнат локалните власти да ја зголемат конкуренцијата.

Една од можностите е поголемите тендери, кога природата на набавката го дозволува тоа, да се делат на помали делови за да можат да конкурираат повеќе компании.

Сепак, за секој поединечен случај е потребна анализа на пазарот, предметот на набавката и бројот на понудувачи пред да се извлече заклучок за причините за концентрацијата.

Тетово со 22,5 милиони евра, Скопје дури на 14. место

Големи разлики постојат и во вредноста на набавките меѓу самите општини.

Тетово е на првото место, со договори вредни 22,5 милиони евра, што е зголемување за околу 20,5 милиони евра во однос на претходната година.

На второто место е Гази Баба со 16,6 милиони евра, додека Штип и Аеродром имаат договори вредни по околу 14,2 милиони евра.

Куманово е со 13,3 милиони евра, а Карпош со 12,5 милиони.

Градот Скопје, иако е најголемата единица на локалната самоуправа според обемот на буџетот, се наоѓа дури на 14. место, со 8,5 милиони евра јавни набавки.

За споредба, во 2024 година Градот Скопје бил на шестото место со околу 7,3 милиони евра.

Разликите покажуваат дека вредноста на јавните набавки не се распределува пропорционално со големината на градовите.

Но високата вредност на договорите не значи автоматски и поуспешна општина, како што ниската вредност сама по себе не докажува лошо управување.

Важно е какви проекти се реализираат, со какви средства располага локалната самоуправа и кои потреби на граѓаните се решаваат.

Чаир со 2.381 евро по жител, Центар Жупа со само 12 евра

Една од најголемите разлики во истражувањето е видлива кога вредноста на јавните набавки ќе се пресмета по жител.

Во Чаир таа достигнала дури 2.381 евро по жител, а во Сарај 1.703 евра.

Штип има 1.544 евра по жител, Струга 1.355 евра, а Тетово 1.273 евра.

На спротивниот крај е Центар Жупа, со само 12 евра по жител.

Градот Скопје има 16 евра по жител.

Просекот во земјата изнесува 313 евра, наспроти 131 евро во 2024 година.

Споредбата открива големи разлики во интензитетот на локалните јавни набавки.

Сепак, станува збор за вредности на договори во однос на населението, а не за директни исплати или лична корист што ја добил секој жител.

Еден голем инфраструктурен проект може значително да го зголеми показателот во одредена општина, особено ако таа има помал број жители.

Речиси половина од општинските буџети во јавни набавки

Во просек, вредноста на јавните набавки во 2025 година достигнала 48 проценти од реализираните општински буџети.

Кај 36 општини овој удел бил поголем од 50 проценти.

Највисока вредност е забележана во Чучер Сандево, каде што склучените договори изнесуваат 127 проценти од годишниот буџет.

Тоа не значи дека општината потрошила 127 проценти од буџетот во една година.

Објаснувањето е дека дел од договорите се повеќегодишни, па обврските за плаќање се распределуваат и во наредните години.

Овој детал е важен и за целата сума од 356 милиони евра.

Таа ја претставува вредноста на склучените договори, а не нужно износот што бил исплатен од општинските каси во 2025 година.

Рекордни договори во изборна година – резултатите допрва треба да се мерат

Растот на јавните набавки се случил во 2025 година, кога во Македонија се одржаа локални избори.

Истражувањето покажува дека на локално ниво се договорени инвестиции во обем што претходно не бил забележан.

Владините средства за инфраструктурни проекти се важен дел од објаснувањето за ваквиот раст.

Инвестициите во училишта, улици, водоводи и канализации се неопходни, особено во општини каде што основната инфраструктура со години е недоволно развиена.

Но рекордната вредност на јавните набавки не смее да остане единствениот критериум за успех.

За вистинска оценка потребно е да се следат реализацијата на договорите, роковите, квалитетот на работите, евентуалните анекси и дополнителни трошоци.

Исто толку важно е да се утврди дали проектите биле избрани според реалните потреби на жителите и дали придобивките се рамномерно распределени.

Фактот што тендерите достигнале рекордна вредност во изборна година сам по себе не докажува политичка злоупотреба. Но ја зголемува важноста од транспарентно следење на трошењето и реализацијата.

Бидејќи јавните набавки не се натпревар во тоа која општина ќе склучи повеќе договори.

На крајот, за граѓаните најважно е дали за тие 356 милиони евра ќе добијат подобри училишта, безбедни улици, функционални водоводи и инфраструктура што ќе им го подобри секојдневниот живот.

А тоа нема да го покаже само бројот на тендерите, туку она што ќе остане зад нив откако ќе завршат градежните работи.