Купувањето преку интернет стана секојдневие, од облека и техника до храна и додатоци во исхраната. Но кога станува збор за лекови и суплементи, ситуацијата станува значително посериозна. Лесната достапност на онлајн продавници, социјални мрежи и неформални канали создава илузија дека сè што може да се нарача е безбедно, но во реалноста токму тука се крие најголемата опасност за здравјето.

Во последните години, глобалните здравствени институции алармираат дека интернетот е најголемиот канал за промет на фалсификувани, небезбедни и нелегални фармацевтски производи. Според проценките на СЗО, дури една од десет медицински производи продадени во земји со низок и среден приход може да биде фалсификуван или со нарушен квалитет, а голем дел од нив циркулира преку нелегални онлајн платформи.

Овој текст анализира кои лекови и суплементи не смеат да се купуваат онлајн, каде лежат најголемите ризици и како се регулира оваа област во Европската унија и во Македонија.

Ситуацијата во Македонија: закон јасен, пракса проблематична

Во Македонија важи строга регулатива. Лекови на рецепт не смеат да се продаваат или нарачуваат онлајн. Суплементи и нелекарствени производи смеат да се продаваат само преку лиценцирани интернет-аптеки, со одобрение од МАЛМЕД.

И покрај тоа, социјалните мрежи се преплавени со непроверени препарати како стероиди, хормонски терапии, „брзи“ таблети за слабеење, протеини без декларација и суплементи со сомнително потекло. Проблемот е што ваквата трговија се одвива преку анонимни профили, каде купувачите немаат начин да проверaт легалност, состав или квалитет.

Во реалноста, најголем дел од ваквите производи немаат македонска декларација, немаат одобрение за увоз и не постои институција што може да потврди дека не содржат токсични или забранети состојки. Тоа ја прави Македонија подложна на ризици кои во ЕУ се значително подобро контролирани.

Кои лекови се најопасни за онлајн купување?

Најризични се категориите лекови што се строго контролирани во аптеките. Онлајн купувањето ги прави повеќекратно поопасни бидејќи: можат да бидат фалсификувани, да имаат погрешна доза, да содржат токсични материи и да стигнат без упатство или без проверено складирање.

Најзлоупотребувани категории на лекови се антибиотици кои носат ризик од резистенција или неефикасна терапија, хормонски препарати и тироидни лекови кои и со најмали промени во дозата можат да предизвикаат срцеви аритмии, шок или хормонален колапс, анаболни стероиди кои се чести се фалсификати што содржат токсини, потоа лекови за ерекција и плодност кои честопати содржат неконтролирани дози на фармацевтски активни супстанции и инсулин и лекови за дијабетес – неправилните дози можат да бидат смртоносни.

Суплементи – „природни“ ризици кои не се толку природни

Иако се продаваат како безопасни, суплементите на интернет се една од најризичните категории. Европските инспекции редовно откриваат производи за брзо слабеење, зголемување на мускулна маса, сексуална функција, кои содржат забранети стимуланси, нелегални хемиски соединенија или скриени фармацевтски супстанции.

Особено опасни се таблетите за слабеење со ризични состојки како DNP, кој е поврзан со смртоносни случаи. Суплементите купени преку социјални мрежи, без декларација и без одобрение, претставуваат неизмерлив ризик: купувачот не знае што навистина внесува.

Глобалната слика: интернетот како извор на фалсификати

СЗО проценува дека интернет-пазарите се најголем извор на фалсификувани фармацевтски производи во светот. Овие производи изгледаат идентично со оригиналите, но често содржат ништо (празни таблети), токсични хемикалии, индустриски супстанции, активни состојки во екстремно опасни дози.

Дури и кога супстанцијата е „вистинска“, дозата може да биде погрешна – премногу ниска за да делува или премногу висока за да биде безбедна.

Како се контролира продажбата во ЕУ?

Европската унија има строго регулиран систем па така онлајн лекови смеат да продаваат само лиценцирани аптеки, секоја таква аптека мора да го носи зелениот европски логотип, лекови на рецепт речиси никогаш не се испраќаат по пошта без физички доказ за рецептот и ЕУ редовно блокира илјадници нелегални страници што продаваат фалсификати.

Системот е поставен така што корисникот може да ја провери легалноста на аптеката со едно кликнување. Во Македонија овој механизам постои формално, но ретко се применува бидејќи најголем дел од нелегалната трговија се одвива на социјални платформи, а не на регистрирани веб-страници.

Како да се заштитат граѓаните?

Најбезбедниот пристап е едноставен: купувањето само од лиценцирани аптеки, проверување дали производот има македонска декларација, избегнување „чудесни“ таблети со нереални ветувања и консултација со лекар или фармацевт, дури и за суплементи.

Здравјето не смее да биде ризик на клик. Ниту една заштеда или брз резултат не вреди повеќе од сигурноста дека производот што го внесуваме е проверен, одобрен и безбеден.