Кога се зборува за вештачката интелигенција, најчесто се мисли на моќни процесори, огромни дата-центри и количини електрична енергија. Но, зад целата таа инфраструктура стојат и суровини без кои современите AI системи не би можеле да функционираат.

Меѓу нив се галциумот, ретките земји и танталот материјали кои се користат во полупроводници, моќни магнети, кондензатори и системи за управување со електричната енергија. А токму тука се појавува едно од клучните прашања за иднината на AI: што се случува кога производството на критичен материјал е концентрирано во една или неколку држави?

Галциумот – Кина произведува речиси сè

Според проценките на Американскиот геолошки завод (USGS) за 2026 година, Кина произведува околу 99 отсто од светскиот галциум.

Тоа не значи дека Кина располага со 99 отсто од светските резерви. Галциумот главно се добива како нуспроизвод при преработката на боксит, од кој се произведува алуминиум.

Огромната кинеска алуминиумска индустрија овозможила производство на галциум во големи количества. Во исто време, ниските цени и прекумерната понуда во минатото ги натерале дел од производителите во други земји да престанат да го извлекуваат овој материјал.

Галциумот е важен за технологијата преку соединенијата како галциум нитрид (GaN), кои можат да работат при високи напони и температури. Тоа ги прави особено корисни во енергетската електроника и во ефикасните полупроводнички компоненти.

Со растот на потрошувачката на електрична енергија во дата-центрите, значењето на ваквите компоненти дополнително расте.

Ретки земји – 17 елементи со огромно значење

„Ретки земји“ не значи еден материјал, туку група од 17 хемиски елементи кои имаат различни технолошки примени. Кина произведува околу 69,2 отсто од светското производство на ретки земји, според податоците за 2026 година. Следуваат САД со 13,1 отсто и Австралија со 7,4 отсто.

Некои од овие елементи се особено важни за производство на моќни трајни магнети. Неодимиумот и празеодимиумот, на пример, се користат во магнети какви што се потребни во различни електронски и енергетски системи.

Други ретки земји имаат примена во полупроводници, екрани, оптика и системи за складирање податоци. Затоа проблемот не е само во тоа колку суровина постои во светот, туку и каде се произведува и каде се преработува.

Танталот – уште едно тесно грло

Кај танталот ситуацијата е различна. Најголем производител е Демократска Република Конго, со околу 52 отсто од проценетото светско производство. Следуваат Руанда со 16 отсто и Нигерија со 15,6 отсто. Заедно, овие три земји сочинуваат повеќе од 83 отсто од производството. Танталот е особено важен за електрониката бидејќи се користи во кондензатори. Танталните кондензатори можат да обезбедат голем капацитет во мал физички простор и стабилни електрични карактеристики, што е важно за сложени енергетски системи.

Растот на AI серверите дополнително ја зголемува побарувачката за вакви компоненти. Индустриски анализи од 2026 година укажуваат дека AI серверите стануваат сè позначаен извор на побарувачка за тантални кондензатори.

AI можеби зависи од нешто што не го гледаме

Самата контрола врз одредена суровина не значи и контрола врз развојот на вештачката интелигенција. За изградба на напредни AI системи се потребни многу повеќе работи: напредни чипови, фабрики за нивно производство, дата-центри, електрична енергија, мрежи, капитал и сложени глобални синџири на снабдување.

Но, токму концентрацијата на производството на одредени критични материјали може да создаде тесно грло.

Кина во последните години воведува извозни контроли за производи поврзани со галциумот, како и за одредени средно тешки и тешки ретки земји. Тоа ги принудува другите држави и компаниите да бараат алтернативни извори и да развиваат сопствени капацитети за производство и преработка.

Кај танталот, пак, прашањето е поврзано со концентрацијата на производството во централна Африка, но и со стабилноста на снабдувањето и одговорното набавување.

И така, додека светот се натпреварува во тоа кој ќе има најмоќни AI модели и најголеми дата-центри, една друга битка се одвива многу подалеку од екранот.

Битката за материјалите од кои е направена инфраструктурата на вештачката интелигенција. Бидејќи за следната генерација AI не се доволни само GPU чипови и огромни количества електрична енергија. Потребни се и рудници, рафинерии, фабрики и стабилни синџири на снабдување – често концентрирани во само неколку делови од светот.