Глобалните конфликти одамна не остануваат на картите. Преку цените на енергијата, житото и ѓубривата, војните во Украина и на Блискиот Исток директно влијаат врз македонскиот буџет и врз тоа колку ќе чини лебот утре.

Енергијата е првата на удар

Војната ретко останува „далечна”. Таа не се гледа само на мапи или во вести, туку се чувствува во сметките за струја, во цената на лебот и во неизвесноста дали утре ќе чини повеќе. По почетокот на руската инвазија врз Украина, Европа влезе во најголемата енергетска криза во последните децении. Според Меѓународната агенција за енергија, цените на природниот гас во 2022 година достигнаа рекордни нивоа, а и денес остануваат нестабилни. Иако дел од земјите ја намалија зависноста од руски гас, пазарите и понатаму реагираат на секоја геополитичка тензија.

Инфлацијата во Македонија удри токму таму каде најмногу боли

Во Македонија, ова значеше конкретен удар врз секојдневниот буџет. Инфлацијата во одредени периоди надмина 10%, при што најголем раст имаа храната, енергенсите и транспортот, само кај храната, цените во пикот на кризата пораснаа за над 20% на годишно ниво.
Причината зошто овој раст толку болно се чувствува лежи во самата структура на потрошувачката кошница. Храната и безалкохолните пијалаци учествуваат со над 30% во вкупните трошоци на домаќинствата, додека домувањето, струјата и енергенсите заземаат околу 20%. Повеќе од половина од месечниот буџет оди на основни потреби, токму оние што најбрзо поскапуваат во услови на глобална криза.

Житото, нафтата и ѓубриво минуваат низ истите „теснеци“

Војните директно го нарушуваат и снабдувањето со храна. Украина и Русија се меѓу најголемите извозници на жито во светот, па конфликтот доведе до глобални прекини и раст на цените кои се почувствуваат и на македонските рафтови. Но пченицата не е единствената линија на удар. Конфликтите на Блискиот Исток и тензиите околу Ормузскиот теснец го нарушуваат транспортот на нафта, гас и ѓубрива, три суровини без кои современото земјоделство не може да функционира. Голем дел од светското производство на азотни и фосфатни ѓубрива минува токму преку овој теснец, па секое затворање или дестабилизација директно ги зголемува трошоците за производство на храна уште пред таа храна да стигне до полицата. За земја која е силно зависна од увоз, овие шокови имаат уште посилен ефект: малите економии имаат ограничен простор за маневрирање, па секое глобално нарушување брзо станува локален проблем.

Стресот е исто така цена која ја плаќаме

Последиците не се само финансиски. Постојаната изложеност на кризни вести создава чувство на несигурност. Според Светската здравствена организација, долготрајната неизвесност поврзана со глобални кризи може да влијае врз менталното здравје, дури и кај луѓе кои не се директно погодени од конфликтите. Граѓаните се адаптираат: се штеди повеќе, се одложуваат поголеми трошоци, планирањето станува посложено.

Кризата го забрзува енергетскиот пресврт

Сепак, кризите носат и промени. Европа забрзано инвестира во обновливи извори на енергија и се обидува да ја намали зависноста од фосилни горива. Според Меѓународната агенција за енергија, инвестициите во чиста енергија се во пораст, што отвора можност за поодржлива иднина. Но до тогаш, реалноста е поинаква. Далечните конфликти веќе не се толку далечни: тие се во сметките што ги плаќаме и во одлуките што ги носиме секој ден.