Најавената изградба на огромниот дата-центар „Пантеон“ во Топуско, Хрватска, со најавена инвестиција од над 50 милијарди евра, отвора важно прашање: каква конкретна корист ќе имаат државата и граѓаните од еден од најамбициозните технолошки проекти во регионот?

Проектот неодамна направи нов чекор кон реализација, откако Сисачко-мославинската жупанија иницираше измени на просторниот план за да се создадат услови за изградба на центарот и придружната инфраструктура. Сепак, пред почетокот на изградбата треба да се завршат уште низа постапки и да се добијат потребните дозволи.

Според анализата на хрватскиот „Индекс“, на која се повикува овој текст, потенцијалните придобивки се значителни, но не се автоматски загарантирани. Експертот за сајбер-безбедност и вештачка интелигенција Томислав Ваздар предупредува дека клучно ќе биде однапред да се утврди кој ќе има пристап до инфраструктурата, како ќе се распределуваат економските придобивки и кој ќе ги сноси трошоците и ризиците.

Кој ќе го користи дата-центарот?

Според Рајан Рич, управувачки партнер во „Пантеон АИ“, кој за проектот пишувал во „Волстрит џурнал“, центарот е наменет за големи технолошки компании на кои им се потребни огромни компјутерски капацитети за развој и користење на вештачката интелигенција. Инфраструктурата, според најавите, би била достапна и за европски одбранбени, разузнавачки и комерцијални корисници.

„Индекс“ побарал информации од претставниците на „Пантеон“ за тоа кои компании конкретно ќе ги користат капацитетите и дали веќе има договорени закупци, но до објавувањето на текстот не добил одговор.

Раководителот на проектот, Марио Гудељ, во јули за „Вечерњи лист“ објаснил дека конечната вредност на инвестицијата ќе зависи од потребите на идните корисници, кои ги опишал како големи технолошки компании што развиваат вештачка интелигенција. Според тогашните најави, првите корисници би требало да почнат да ги користат капацитетите на почетокот на 2029 година.

„Најголемите корисници се глобалните даватели на услуги во облак, компаниите што развиваат модели на вештачка интелигенција во голем обем, како и сè позначајниот одбранбен и безбедносен сектор“, објаснува Ваздар за „Индекс“.

Тој додава дека центар од ваков обем првенствено би се користел за обучување и управување со модели на вештачка интелигенција, а приходите би се остварувале преку изнајмување компјутерски капацитети, најчесто врз основа на долгорочни договори со неколку големи клиенти.

Каде ќе одат 50 милијарди евра?

Најавената сума опфаќа многу повеќе од самата изградба на објектите. Според досегашните процени, изградбата на кампусот би можела да чини до 12 милијарди евра, додека вкупната инвестиција, вклучувајќи ја информатичката и другата технолошка опрема, треба да надмине 50 милијарди евра.

Една од можните долгорочни придобивки е изградбата на нова енергетска инфраструктура. Покрај соларна електрана со капацитет од 500 мегавати, за која е најавена соработка со меѓународната енергетска група „Гринволт“, планирани се околу 280 километри далноводи и нова трафостаница. Според најавите на претставниците на проектот, инфраструктурата би ја финансирал инвеститорот, а потоа би преминала во сопственост на хрватскиот оператор на преносниот систем.

Но, изградбата на инфраструктура сама по себе не гарантира дека придобивките ќе бидат подеднакво распределени. За домашните компании, универзитетите и јавниот сектор да имаат корист, потребни се конкретни договори за пристап до компјутерските капацитети, ангажирање домашни изведувачи и јасни правила за користење на новата мрежа.

„Користа нема да дојде сама по себе, туку мора однапред да се договори“, предупредува Ваздар. Тој посочува дека е важна и контролата врз податоците: нивната обработка во Хрватска не значи автоматски и дигитален суверенитет доколку контролата остане надвор од европската правна рамка.

Колку работа ќе добијат хрватските компании?

Една од конкретните можности за домашната економија е учеството на хрватските компании во изградбата на електроенергетската и технолошката инфраструктура. Кон крајот на април, компанијата „Кончар“ потпишала необврзувачко писмо за намери за соработка во проектот „Пантеон“, со предвидено учество на неколку компании од групацијата, меѓу кои и „Далековод“.

Еден од инвеститорите, претприемачот Јако Андабак, во април за ХРТ изјавил дека поголемиот дел од работите при изградбата и опремувањето на центарот треба да ги извршат хрватски компании, користејќи домашно знаење и работна сила.

Доколку овие најави се реализираат, проектот би можел да донесе значителни договори за домашните изведувачи и добавувачи. Сепак, конечниот економски ефект ќе зависи од тоа колкав дел од работите навистина ќе им биде доделен на локалните компании, а колкав ќе го преземат странски изведувачи.

Илјадници работни места, но колку ќе останат по изградбата?

На презентацијата на проектот било најавено дека во текот на изградбата би биле ангажирани повеќе од 3.000 работници. Откако центарот ќе почне да работи, се очекува околу 1.500 постојани вработувања, додека индиректно би можеле да се создадат уште 6.000 работни места.

Според Андабак, приближно половина од постојано вработените би требало да имаат високо образование. Тоа би значело околу 750 висококвалификувани работни места, првенствено поврзани со управувањето и одржувањето на сложената технолошка инфраструктура.

Но, сè уште не е познато колку од вработените ќе бидат од Хрватска, ниту колку работни места ќе им бидат достапни на жителите на Топуско и околните населени места. Тоа е особено важно за локалната заедница, која очекува инвестицијата да донесе долгорочна економска активност, а не само привремена работа за време на градежните активности.

„Повеќето работни места ќе се создадат во текот на изградбата. Кога центарот ќе почне да работи, бројот на постојано вработени ќе биде помал, иако ќе станува збор за висококвалификувани работни места“, вели Ваздар. Според него, реалните очекувања треба да се темелат на потпишани обврски, а не само на јавни најави.

Може ли „Пантеон“ да го развие хрватскиот технолошки сектор?

Една од најзначајните можни придобивки на долг рок е развојот на домашниот технолошки сектор, особено компаниите што работат со вештачка интелигенција. За развој и обучување напредни модели се потребни огромни компјутерски ресурси, а пристапот до ваква инфраструктура би можел да отвори нови можности за хрватските компании, универзитети и истражувачки институции.

Раководителот на проектот, Марио Гудељ, во мај за телевизијата Н1 зборувал за амбицијата на „Пантеон“ да ја донесе индустријата на иднината во Хрватска и да придонесе за позиционирање на земјата меѓу водечките во дигиталната трансформација.

Сепак, само физичкото присуство на голем дата-центар не значи дека домашните истражувачи и компании автоматски ќе добијат пристап до неговите ресурси. За тоа да се случи, потребни се јасни услови и механизми што ќе им овозможат да ги користат капацитетите за развој, тестирање и примена на сопствени технологии.

„Значењето потенцијално е големо, но само ако се утврдат јасни услови за пристап за домашните компании и научници. Во спротивно, центарот може да работи со полн капацитет за странски клиенти, а домашниот сектор речиси ништо да не добие“, предупредува Ваздар.

Колку ќе заработат државата и општината?

Покрај вработувањето и ангажирањето домашни компании, важен дел од потенцијалните придобивки се даночните приходи и другите јавни давачки. Општина Топуско има особено високи очекувања од проектот.

Градоначалникот Ивица Кузмиќ во мај за ХРТ изјавил дека реализацијата на проектот би можела да ги зголеми приходите на општината три до четири пати. Според него, дополнителните средства би биле наменети првенствено за подобрување на општинската инфраструктура.

Сепак, засега не е јавно објавена детална финансиска проекција што би покажала колкави годишни приходи би остварувале државата и Општина Топуско од работењето на центарот.

Висината на даночните приходи ќе зависи од деловните резултати, бројот и платите на вработените, како и од начинот на кој ќе биде организирано работењето на компаниите вклучени во проектот. Без овие податоци, тешко е прецизно да се процени колку од најавената инвестиција ќе се претвори во директна корист за јавните буџети.

Дали центарот ќе ја поскапи струјата?

Едно од најважните прашања е огромната потрошувачка на електрична енергија. Според најавите на Гудељ, „Пантеон“ во полн погон би трошел околу пет терават-часови електрична енергија годишно – приближно 1,5 пати повеќе од годишната потрошувачка на Загреб и нешто повеќе од една четвртина од потрошувачката на цела Хрватска.

Гудељ изјавил дека центарот нема да ја зголеми цената на струјата за граѓаните. Според неговите најави, снабдувањето би се потпирало првенствено на обновливи извори, а инвеститорот би ја финансирал и потребната електроенергетска инфраструктура.

Но, големата потрошувачка отвора прашања за оптоварувањето на мрежата и трошоците за нејзино приспособување. Доколку тие трошоци не бидат јасно распределени однапред, постои ризик дел од нив да се префрлат врз другите корисници на електроенергетскиот систем.

„Дата-центар од ваков обем троши електрична енергија колку голем град, и тоа непрекинато. Тоа создава голем притисок врз електроенергетскиот систем“, предупредува Ваздар.

Затоа, клучно ќе биде да се утврди кој ќе ги покрива трошоците за потребните мрежни капацитети и дали најавените инвестиции во инфраструктурата ќе бидат доволни за да се избегне дополнителен товар врз другите корисници.

Колку вода ќе троши и какво ќе биде влијанието врз животната средина?

Покрај електричната енергија, голем предизвик е и ладењето на серверите, кое може да бара значителни количини вода. Меѓу главните прашања се можните последици за локалните водни ресурси, бучавата, отпадната топлина, зафаќањето простор и влијанието врз екосистемот.

Гудељ изјавил дека конечниот систем за ладење сè уште не е избран. Според неговите најави, центарот нема да биде поврзан со јавниот водовод и нема да користи вода од реки и потоци, а во тек се хидрогеолошки истражувања.

Инвеститорите претходно тврделе дека влијанието врз животната средина ќе биде занемарливо или дека воопшто нема да го има. Сепак, таквите тврдења треба да се проверат преку соодветни независни процени, особено поради размерите на проектот и ресурсите што ќе му бидат потребни.

Стратешката процена на влијанието врз животната средина и процената на прифатливоста за еколошката мрежа се меѓу постапките што треба да претходат на изградбата. Нивните резултати ќе бидат важни за утврдување на можните последици и мерките што ќе треба да се преземат за заштита на природата и локалните ресурси.

Инвестиција од милијарди не значи автоматски корист за сите

„Пантеон“ би можел да стане значаен технолошки и енергетски проект за Хрватска, со нова инфраструктура, можности за домашните компании, висококвалификувани работни места и потенцијал за развој на секторот за вештачка интелигенција.

Но, вистинскиот успех нема да се мери само според најавената вредност од 50 милијарди евра. Ќе зависи од тоа колку работни места навистина ќе останат во земјата, колкав дел од договорите ќе го добијат домашните компании, дали локалните институции ќе остваруваат значителни приходи и како ќе се заштитат енергетските и водните ресурси.

Затоа, пред почетокот на изградбата, неопходни се транспарентни договори, јасни обврски на инвеститорот и независни процени на влијанието врз животната средина. Дури тогаш ќе може да се процени дали „Пантеон“ ќе биде инвестиција што ќе ја унапреди целата земја или пред сè инфраструктура за потребите на неколку големи глобални технолошки компании.