Во многу европски земји станува сè потешко да се најде стан по прифатлива цена. Цените на недвижностите и закупнините растат побрзо од приходите на граѓаните, а владите се обидуваат да го ублажат притисокот со различни мерки – од ограничување на кириите и туристичкото издавање до поттикнување изградба на нови и социјални станови.
Според податоците на Евростат, цените на недвижностите во Европската Унија од 2015 година пораснале за речиси 70 отсто, додека закупнините се зголемиле за околу 25 отсто. Трошоците за домување во однос на приходите најмногу пораснале во Португалија, а веднаш зад неа е Холандија.
Шпанија е на петтото место меѓу земјите со најголем раст на трошоците за домување во однос на приходите, а Грција е шеста. Во повеќе европски држави кризата предизвика масовни протести и сè посилен притисок врз владите.
Шпанија: Ограничување на кириите и туристичките апартмани
Левичарската влада во Шпанија во 2023 година донесе закон со кој се обидува да го зголеми бројот на социјални станови, да ги ограничи закупнините во областите со голема побарувачка и да ги казнува сопствениците на празни недвижности. Сепак, не сите региони ги спроведоа предвидените мерки.
Барселона планира до крајот на 2028 година да престане да ги продолжува дозволите за околу 10.000 туристички апартмани. Градските власти сакаат овие станови повторно да ги насочат кон долгорочно изнајмување, со што би се зголемила понудата за локалното население.
Во септември, иселувањето на 80-годишна жена од мадридскиот стан во кој живеела седум децении предизвика бран протести. Случајот дополнително го засили притисокот врз властите.
По генералниот штрајк, премиерот Педро Санчес претстави нови мерки за заштита на правото на домување. Меѓу нив се продолжување на забраната за иселување на ранливи лица до крајот на 2030 година и дополнителни мерки против шпекулациите со недвижности.
Португалија: Полесно иселување на неплаќачите и повисоки даноци за странските купувачи
Во Португалија, мерките што парламентот ги изгласа во септември предизвикаа протести, особено реформата на пазарот за изнајмување. Со неа се предвидува поедноставување и забрзување на постапките за иселување на станарите што не ја плаќаат киријата.
Десноцентристичката влада на премиерот Луиш Монтенегро сака да ја зголеми понудата на станови за изнајмување преку даночни олеснувања за приватните сопственици. Истовремено, одлучи да ги зголеми даноците за купувачите на недвижности кои немаат престојувалиште во Португалија.
Холандија: Ограничувањата на кириите ги натераа сопствениците да продаваат
Холандската влада во 2024 година ги ограничи закупнините за дел од становите во приватна сопственост, со цел да ја ублажи станбената криза. Но, дел од сопствениците по воведувањето на мерките одлучија да ги продадат недвижностите, со што дополнително се намали понудата на станови за изнајмување.
Кириите за становите што не се опфатени со регулацијата продолжија да растат. Владата летово најави нови мерки за забрзување на изградбата, со цел две третини од новите станови да бидат достапни за граѓаните, било за купување или за долгорочно изнајмување.
Франција: Повеќе станови со помалку еколошки ограничувања
Француската влада од 2023 година се обидува да ја зголеми понудата на станови преку поттикнување нова градба и враќање на недвижностите на пазарот за изнајмување. Притоа е подготвена да ублажи дел од еколошките барања што им ги зголемуваат трошоците на сопствениците и инвеститорите.
Парламентот расправа за закон со кој би се ублажила обврската за енергетска реконструкција на лошо изолираните станови што се изнајмуваат. Крајната десница успеала да протурка амандман со кој се предлага целосно укинување на оваа обврска.
Предлог-законот предвидува и поедноставни административни постапки за изградба на станови, како и поголеми даночни олеснувања за приватните издавачи. Владата очекува мерките да ги поттикнат инвестициите и да го зголемат бројот на достапни недвижности.
Германија: Полесна градба и регулирање на закупнините
Владата на канцеларот Фридрих Мерц овозможи отстапувања од локалните урбанистички планови за да ја забрза станбената изградба. Општините што ќе одлучат да ги применат мерките можат да дозволат погуста градба и полесна пренамена на постојните простори. Досегашните резултати, сепак, се скромни.
Германија од 2010 година ги ограничува закупнините за новите договори во областите со најголем притисок на станбениот пазар. Мерките го забавиле растот на кириите, но имале и негативни последици врз изградбата на нови станови.
Кризата повторно го зголеми интересот за станбените задруги, кои претставуваат модел меѓу приватното и социјалното домување. Тие денес управуваат со приближно една десетина од германскиот фонд на станови за изнајмување.
Задружниот модел се смета за еден од начините за ограничување на шпекулациите со недвижности. Во Берлин, радикалната левица победи на последните избори со ветување дека становите на големите приватни сопственици ќе ги пренесе во јавна сопственост.
Сепак, правната изводливост на ваквата промена на сопственоста и натаму е спорна. Дебатата покажува колку домувањето станало важно политичко прашање во Германија, особено во големите градови со високи закупнини.
Обединетото Кралство: Социјални станови и поголема заштита на станарите
Британската лабуристичка влада се обидува да ја реши станбената криза преку зголемување на изградбата. Во буџетот обезбеди средства за 300.000 социјални и прифатливи станови, како и поддршка за граѓаните што го купуваат својот прв нов стан.
Со реформата на приватниот пазар за изнајмување се укина можноста сопствениците да ги иселуваат станарите без наведување оправдана причина. Закупнината може да се зголемува најмногу еднаш годишно, со цел да се обезбедат поголема стабилност и заштита за подстанарите.
И покрај најавените мерки, изградбата на нови станови и натаму ја забавуваат високите трошоци за кредити, како и регулаторните и даночните ограничувања. Поради овие пречки, понудата не се зголемува со темпото што го посакува владата.
Италија: План за 100.000 станови со поволни закупнини
Италијанската влада се соочи со протести поради високите трошоци за домување и одлучи да го намали данокот за договорени закупнини. Со тоа сака да ги поттикне сопствениците да ги изнајмуваат становите по однапред утврдени, поповолни цени.
Владата усвои и долгорочен план со кој во следните десет години сака да обезбеди околу 100.000 станови со регулирани закупнини. Дел од нив би се добиле преку обновување на постојните јавни станови, а дел преку нова изградба со поедноставени постапки.
Грција: Ограничување на туристичкото изнајмување и помош за купување прв дом
Грција се обидува да го ограничи силниот раст на туристичкото изнајмување, особено во Атина и Солун, каде што сè потешко се наоѓа стан за долгорочно живеење. Властите значително ја ограничија и програмата „Златна виза“, наменета за странци што купуваат недвижности.
За граѓаните што купуваат прв дом државата нуди субвенционирани станбени кредити со пониски каматни стапки. Целта е да се олесни купувањето стан, особено за оние на кои високите цени и трошоците за задолжување им се најголема пречка.
Грчките власти нудат и субвенции за сопствениците што ќе ги реновираат недвижностите и потоа ќе ги понудат за долгорочно изнајмување. На тој начин сакаат да го зголемат бројот на достапни станови и да го намалат притисокот што туристичкото сместување го создава врз локалното население.
Станбената криза така станува едно од клучните политички и социјални прашања во Европа. Иако земјите применуваат различни модели – од регулирање на кириите до поттикнување нова градба – заедничкиот предизвик останува како домувањето да стане подостапно за граѓаните, без мерките да ја намалат понудата на станови.
