На 26 август 1910 година, во Скопје, тогаш дел од Отоманската Империја, е родена Агнеза Гонџа Бојаџиу. Второто име, Гонџа, на албански значи цветнa пупка. Самата, сепак, никогаш не го славела тој датум и за свој вистински роденден го сметала 27 август, денот кога била крстена. Осумдесет и седум години подоцна, кога починала во Калкута, била една од најпрепознатливите личности на дваесеттиот век, добитничка на Нобелова награда и, на крајот, светица. Ова е целиот тој пат.

Домот во кој никој не јадел сам

Таа била најмладото од трите преживеани деца во имотно католичко семејство. Таткото, Николе Бојаџиу, бил трговец и претприемач, активен и во локалната политика и во движењето за албанска независност. Мајката, Дранафиле, во семејството викана Дране, ја водела куќата.

Николе починал ненадејно кога Гонџа имала околу осум години. Семејството од имотно станало несигурно преку ноќ, а Дране останала сама со трите деца. Во домот редовно доаѓале луѓе што немале што да јадат. Со години се грижела за постара соседка, зависничка од алкохол, чие тело било прекриено со рани и на која никој друг во маалото не сакал да ѝ пријде.

Правилото што им го поставила на децата било едноставно и никогаш не се менувало, никогаш не јади залак ако не го делиш со некој друг. Целата подоцнежна работа на нејзината ќерка, во друга држава и на друг континент, е директно продолжение на тоа домашно правило.

Дванаесетгодишното девојче во Летница

Првиот повик, како што самата подоцна раскажувала, го почувствувала на дванаесетгодишна возраст, за време на поклонение во црквата на Црната Богородица во Летница, во денешно Косово. Шест години подоцна, одлуката била донесена.

Кога осумнаесетгодишната Гонџа ѝ соопштила на мајка си дека сака да замине и да стане монахиња, реакцијата не била благослов. Дране, според сведоштвата, се затворила во својата соба и не излегла цело деноноќие. Дваесет и четири часа тишина, зад затворена врата, додека ќерката чекала од другата страна.

Кога конечно излегла, не понудила расправа. Ѝ кажала една единствена реченица да ја стави раката во Божјата рака и никогаш да не се сврти назад. Гонџа заминала во есента 1929 година. Тоа бил последниот пат кога мајка и ќерка се виделе.

Од Даблин до Калкута

Патот прво водел во Ирска, кај сестрите на Лорето во Даблин, каде што го учела англискиот јазик. Оттаму била испратена во Индија, во Дарџилинг. Првите завети ги положила на 24 мај 1931 година. Го избрала името Тереза, по Тереза од Лизје, заштитничка на мисионерите. Го напишала со едно „е“ наместо со „х“, за да не се меша со друга сестра во заедницата што веќе го носела истото име.

Наредните седумнаесет години ги поминала како учителка. Предавала географија и веронаука во училиштето „Света Марија“ за девојчиња во Калкута, а во 1944 година станала негова директорка.

Возот за Дарџилинг

На 10 септември 1946 година, патувајќи со воз од Калкута кон Дарџилинг, се случил моментот што таа подоцна го нарекла „повик во повикот“. Го опишала како наредба, не како понуда да го напушти манастирот и да им помага на сиромашните, живеејќи меѓу нив. Како што подоцна забележал еден нејзин биограф, во тој воз никој не знаел дека сестра Тереза штотуку станала Мајка Тереза.

Требале две години за да добие дозвола да го напушти редот во кој веќе била положила доживотни завети. Дозволата стигнала од Ватикан.

Белото сари со сина линија

Во 1948 година излегла од манастирот сама, облечена во едноставно бело сари со сина линија по работ – облека што ќе стане еден од најпрепознатливите визуелни симболи на дваесеттиот век. Примила индиско државјанство. Почнала од нула, во сиромашните квартови, со отворено училиште на отворено. Немало згради, немало буџет, немало персонал. Првите што ѝ се придружиле биле нејзините поранешни ученички.

Општинските власти, по нејзино барање, ѝ отстапиле поклоничка куќа во близина на храмот на божицата Кали. Таму, во 1950 година, била официјално основана заедницата Мисионерки на милосрдието. Почнала со дванаесет сестри.

Во 1952 година отворила хоспис наречен Нирмал Хридај, што значи „Место за чистите по срце“ – куќа во која луѓето што умирале можеле да умрат достоинствено. Во земја со длабоки верски поделби, таа настојувала секој да биде испратен според сопствената вера, а не според нејзината.

Автомобилот на папата и лотаријата

Меѓу малку познатите детали е еден од 1964 година. Кога папата Павле Шести ја посетил Индија, по завршувањето на посетата ѝ го подарил автомобилот со кој се возел низ Бомбај. Таа не го задржала. Го ставила на лотарија и парите ги вложила во работата.

Слично постапила и со наградата за мир на папата Јован Дваесет и Трети во 1971 година, со тие средства основала населба за лица заболени од лепра, каде што можеле да живеат без да бидат отфрлени.

Границата што падна меѓу три жени

Додека нејзиното име почнувало да се шири низ светот, во нејзиниот сопствен живот се случувало нешто за кое речиси никогаш не зборувала. Семејството се преселило во Тирана во триесеттите години. Потоа дошла 1945 година и режимот на Енвер Хоџа. Албанија се затворила, а во 1967 година официјално се прогласила за прва атеистичка држава во светот. За властите во Тирана, монахињата во Индија била ватикански агент.

Постоел период од цели десет години во кој не постоел никаков контакт. Мајката и сестрата во Тирана не знаеле што се случува со неа. Таа не знаела ништо за нив.

Кон почетокот на седумдесеттите дознала дека мајка ѝ е тешко болна. Тогаш почнала да прави нешто што дотогаш го одбегнувала да бара. Се обраќала до дипломати. Францускиот министер за надворешни работи посредувал лично. Прво побарала да ѝ дозволат на мајка ѝ да отпатува до Рим. Кога тоа било одбиено, побарала самата да влезе во Албанија, само за пет дена.

Отишла лично во албанската амбасада во Рим. Нејзиниот биограф, кој бил таму, запишал реченица што ја објаснува целата состојба кога излегувала од зградата, за првпат во животот ја видел како плаче.

Одговорот што конечно го добила бил формулиран така што не оставал простор за толкување. Ѝ било кажано дека кога заминала од дома, требало да знае дека нема повторно да ја види мајка си и дека, впрочем, Албанија има добри болници.

Дране Бојаџиу починала на 12 јули 1972 година. Два дена подоцна во Калкута пристигнала телеграма од братот Лазер. Она што се дознало дури по 1990 година, кога албанските архиви почнале да се отвораат, е дека Дране ја испратила својата последна фотографија во Индија, до ќерката што не ја видела повеќе од четири децении, со кратка посвета што во превод значи дека ја бакнува од мајка ѝ.

Сестрата Аге починала една година подоцна, во 1973 година. Ниту таа не ја видела повеќе сестра си. Мајка Тереза стапнала на албанска почва дури во 1989 година, шеснаесет години откако веќе немало кого да посети. Отишла на гробовите.

Постои една реченица што ја повторувала во приватни разговори, а која ретко влегува во официјалните биографии. Дека Господ нема потреба да ѝ суди мајка ѝ ќе ѝ суди, затоа што ѝ причинила толку голема болка. И дека токму затоа мора да остане верна на она поради што заминала. Тоа не е реченица на светица. Тоа е реченица на ќерка.

Човекот што ја претстави на светот

До крајот на шеесеттите, нејзината работа била позната главно во Индија. Тоа се сменило преку еден британски новинар. Малколм Магериџ ја интервјуирал за Би-би-си во 1968 година, а следната година снимил документарец за неа во Калкута. Тој филм, а потоа и книгата што произлегла од него во 1971 година, ја претвориле во глобално име речиси преку ноќ.

Нобеловата награда и откажаниот банкет

Во 1979 година ја добила Нобеловата награда за мир, со образложение за работата насочена кон надминување на сиромаштијата и страдањето, кои и самите претставуваат закана за мирот.

Она што го направила потоа станало дел од легендата. Го откажала традиционалниот свечен банкет за лауреати и побарала парите наменети за него да се искористат за храна. Со тие средства биле обезбедени оброци за околу петнаесет илјади луѓе. Целиот паричен дел од наградата, тогаш околу 192.000 долари, го пренасочила во работата во Калкута, со објаснување дека земните награди имаат смисла само ако помагаат.

Во својот говор рекла дека на крајот од животот нема да бидеме судени според тоа колку дипломи сме собрале, колку пари сме заработиле или колку големи дела сме направиле, туку според тоа дали сме нахраниле некого гладен и дали сме примиле некого без дом.

Следеле и други признанија, највисокото индиско државно одликување во 1980 година, американскиот Претседателски медал на слободата во 1985 година и почесно американско државјанство во 1996 година.

Мракот што го криеше педесет години

Она што целосно ја сменило сликата за неа излегло на виделина дури по нејзината смрт, кога биле објавени нејзините писма истите оние што таа побарала да бидат уништени. Од нив се дознало дека речиси педесет години, почнувајќи набргу откако ја основала својата заедница, живеела во состојба што во духовната традиција се нарекува „темна ноќ на душата“. Опишувала целосно отсуство, тишина, чувство дека е сама.

Со децении, жената што за светот била синоним за вера, секој ден станувала и работела без да ја чувствува таа вера. И не кажала никому, освен на неколку исповедници, во писма што сакала да исчезнат.

Критиките што постојат паралелно

Мајка Тереза не е неспорна личност и тоа вреди да се каже отворено. Нејзините домови и мисии со децении биле предмет на критика, првенствено од новинарот Кристофер Хиченс и од индискиот автор Аруп Чатерџи. Главните забелешки се однесуваат на квалитетот на медицинската грижа и достапноста на лекови против болка во нејзините установи, на прифаќањето донации од контроверзни извори и на односите со поединечни авторитарни режими.

Дополнителен слој на критика доаѓа од женското движење, поради нејзините ставови за контрацепцијата и абортусот, кои и денес се спротивни на позициите на најголем дел од организациите за репродуктивни права. Овие дебати се легитимни, документирани и постојат паралелно со сè друго во нејзината биографија.

Мајка Тереза починала на 5 септември 1997 година во Калкута, на 87-годишна возраст. Заедницата што ја основала со дванаесет сестри тогаш броела илјадници членови во над сто земји. Била прогласена за блажена на 19 октомври 2003 година од папата Јован Павле Втори, а за светица на 4 септември 2016 година од папата Франциско.

Она што остана во Скопје

Градот во кој е родена во меѓувреме се сменил речиси до непрепознатливост, најмногу поради земјотресот од 1963 година. Денес во центарот стои Спомен-куќата посветена на неа, на местото поврзано со црквата во која била крстена, истиот тој 27 август што таа самата го сметала за свој вистински роденден.

Сто и шеснаесет години по нејзиното раѓање, приказната што најмалку се раскажува останува најчовечката. Осумнаесетгодишно девојче што излегло од скопски дом со благослов даден по дваесет и четири часа молчење и три жени од исто семејство што умреле без повторно да се видат.