Алтернатива за Германија (AfD) е на пат кон убедлива победа на изборите во источногерманската покраина Саксонија-Анхалт, но сè уште е неизвесно дали крајнодесничарската партија ќе освои апсолутно мнозинство и самостојно ќе формира влада.

Според првите излезни анкети на германските телевизии ARD и ZDF, AfD освоила околу 44 отсто од гласовите, далеку пред конзервативната Христијанско-демократска унија (CDU), која има околу 18,5 отсто. AfD досега не учествувала во ниту една владејачка коалиција во 16-те германски покраини, ниту во сојузната влада. Причината е политиката на другите етаблирани партии да не соработуваат со неа, позната како „огнен ѕид“ („Brandmauer“) против AfD.

Предводена од водечкиот кандидат Улрих Зигмунд, партијата се надева дека токму во Саксонија-Анхалт ќе успее да го надмине овој политички бедем со освојување апсолутно мнозинство во покраинскиот парламент во Магдебург.

Доколку тоа се случи, AfD би станала првата крајнодесничарска партија по Втората светска војна што самостојно би управувала со една германска покраина. Излезните анкети покажуваат дека трите левичарски партии – Левицата (Die Linke), Зелените и Социјалдемократската партија на Германија (SPD) – го минале изборниот праг од пет отсто потребен за влез во парламентот. Првите проекции врз основа на делумно преброените гласови се очекуваат наскоро.

Популистичкиот Сојуз на Сара Вагенкнехт (BSW), пак, би можел да има значајна улога, бидејќи според излезните анкети се движи околу изборниот праг од пет отсто.

Следуваат уште важни избори

На 20 септември на гласање излегуваат и избирачите во Мекленбург-Западна Померанија, каде што AfD според најновите анкети има околу 36 отсто поддршка, седум процентни поени повеќе од владејачката SPD. Во Берлин трката е понеизвесна. На сојузно ниво, сепак, AfD во моментов исто така води во анкетите, со околу 28 отсто поддршка, додека CDU/CSU има нешто повеќе од 20 отсто.

Победата на покраинските избори сама по себе би била силен политички сигнал за цела Европа, бидејќи би покажала дека AfD може да премине од опозициска во извршна власт. Доколку овој тренд продолжи и на сојузно ниво, последиците би биле многу поголеми.

Криза на довербата во етаблираните партии

„Очигледно е дека станува збор за сериозен проблем во Германија, а тоа е криза на легитимитетот на досегашните етаблирани партии, пред сè CDU, CSU и SPD. Германските политички елити треба да се запрашаат каде погрешиле. Причините за растот на популарноста на AfD треба да се бараат во разочараноста на голем дел од гласачите од политиките на етаблираните партии“, изјави за „Index“ пред изборите надворешнополитичкиот аналитичар Божо Ковачевиќ.

Тој додава дека AfD има најсилно упориште токму во источна Германија, каде што антиимигрантското расположение е парадоксално многу посилно отколку на западот, иако таму живеат помалку имигранти.„Можеме да кажеме дека неуспешната интеграција на источна и западна Германија е една од причините за губењето на легитимитетот на политичките елити“, смета Ковачевиќ.

Германскиот економски модел веќе не функционира како порано

Според него, проблемите не се само политички. И германскиот модел на економски успех веќе не функционира на истиот начин.

„Германија со децении функционираше како индустриска велесила благодарение на комбинацијата од евтини руски енергенси, американската безбедносна гаранција која ѝ овозможуваше помалку да вложува во одбраната и пласманот на германските индустриски производи надвор од Европа, пред сè во Кина.

Денес веќе нема евтини руски енергенси, Америка не ја дава истата безбедносна гаранција, а Кина од пазар за германските индустриски производи стана конкурент. Сето тоа има последици врз функционирањето на системот на социјална држава“, вели Ковачевиќ.

Тој посочува и на дополнителниот проблем што, додека политичките елити решението го гледаат во зголемување на трошоците за одбрана и подготовките за можен конфликт, граѓаните стравуваат од војна.

Weidel најавува излез од еврозоната и Шенген

AfD веќе најавува потези што би имале последици далеку надвор од германските граници. Ко-претседателката на партијата, Алис Вајдел, изјави дека доколку AfD дојде на власт на сојузно ниво, Германија би требало да ја напушти еврозоната.

„На Германија ѝ беше значително подобро пред воведувањето на еврото“, изјавила Вајдел, тврдејќи дека заедничката европска валута ја ослабела германската економија и го намалила богатството на домаќинствата.

Во однос на миграцијата, таа најави затворање на германските граници и излегување од Шенгенскиот простор, како и зголемување на бројот на депортации и ограничување на доделувањето германско државјанство.

Но, овие планови не може лесно да се спроведат

AfD со години се залага и за референдум за членството на Германија во Европската Унија – таканаречен „Декзит“, по примерот на Брегзит. За излегување на Германија од ЕУ, сепак, би бил потребен сложен политички и правен процес. Членството во Унијата е поврзано со германскиот уставен поредок, а за уставни измени е потребно двотретинско мнозинство во Бундестагот и Бундесратот. Тоа би претставувало исклучително висок политички праг за AfD.

И самата партија во последните години ја формулираше оваа позиција нешто повнимателно. Вајдел во 2024 година изјави дека AfD прво би се обидела од темел да ја промени ЕУ и да врати поголем дел од овластувањата на земјите-членки, додека референдумот за излез би бил своевиден „план Б“.

Слично е и со еврото. Германија е членка на еврозоната, а еврото е заедничка валута чие функционирање е регулирано со европските договори. Излегувањето на најголемата економија во еврозоната би отворило низа сложени правни, финансиски и политички прашања за целата Европска Унија.

Германија веќе врши контроли на границите

Кога станува збор за најавата за затворање на границите, Германија веќе спроведува гранични контроли на сите свои копнени граници, иако и понатаму е дел од Шенгенскиот простор.

Вајдел, сепак, зборува за нешто потрајно – излегување од Шенген и трајно затворање на границите. Тоа би било многу посложено од сегашните привремени контроли. Германија има околу 3.700 километри копнени граници со девет држави, преку кои секојдневно минуваат милиони луѓе и големи количества стока.

Засега овие најави треба да се гледаат пред сè како дел од политичката реторика на AfD и нејзината порака дека доаѓањето на власт би значело радикална промена на германската политика.

Украина и Русија – многу пореална промена?

Многу пореално би било спроведувањето на дел од позициите на AfD во однос на војната во Украина и Русија. Партијата се залага за прекин на воената помош за Украина, укинување на санкциите кон Русија и обновување на енергетските односи со Москва.

Вајдел во една прилика изјавила дека нејзината партија не сака да зазема страна во конфликтот.

„Затоа ќе ја запреме целата помош за Украина. Нема повеќе пари од даночните обврзници, нема оружје и нема германски војници“, рекла таа.

Таквата промена би имала значителни последици за европската политика кон Русија и за иднината на европската поддршка за Украина.

„Пораките на AfD се опасни“

Дури и ако дел од овие предлози никогаш не бидат реализирани, самото доаѓање на AfD на власт би значело голем пресврт за Германија, а со тоа и за Европа. Ковачевиќ потсетува дека популистички партии веќе се на власт во некои земји-членки на ЕУ. Сепак, според него, тие досега не го доведувале директно во прашање постоењето на Европската Унија.

„Особено важно е искуството на Велика Британија, каде што сè поголем број граѓани денес жалат поради одлуката за излез од ЕУ. Имајќи го тоа предвид, претпоставувам дека и некои од партиите што денес се залагаат за излез од ЕУ во реалната политика би можеле да го променат ставот“, вели тој.

Сепак, предупредува дека пораките на AfD се сериозни.

„Пораките што доаѓаат од AfD се опасни, особено по Брегзит, бидејќи Париз и Берлин се крајните точки на оската врз која се темели целиот европски проект. Пораките за излез од ЕУ и напуштање на еврото, поврзани со некои други пораки што ги испраќа AfD, опасно потсетуваат на случувањата во Германија во 1930-тите. Тоа треба да биде повик за тревога за сите оние што сметаат дека европскиот проект сè уште има смисла“, објаснува Ковачевиќ.

CSIS: Зајакнувањето на AfD веројатно ќе ја ослаби ЕУ

Анализа на американскиот Центар за стратешки и меѓународни студии (CSIS) оценува дека дури и победа на AfD во Саксонија-Анхалт би предизвикала силен симболичен потрес низ Европа. Според анализата, најверојатното влијание од зајакнувањето на крајнодесничарските партии во Европа, пред сè преку подемот на AfD, би било политичка парализа.

Несогласувањата околу прашања како што се одбраната, како и неподготвеноста да се откажат од правото на вето во Европскиот совет, би можеле да ги блокираат реформите и постепено да ја намалат способноста на ЕУ да одговори на големите предизвици.

„Понатамошното зајакнување на AfD веројатно би ја ослабело Европската Унија, а со тоа и геополитичкото значење на Европа во целина“, се наведува во анализата.

Победата на AfD, сама по себе, веднаш нема да ја промени рамнотежата на силите во Германија или Европа. Но, според CSIS, таа би можела да постави основа за поголема поларизација и нестабилност во една од клучните земји на Европската Унија.