Дипфејкот е содржина создадена или изменета со помош на вештачка интелигенција (ВИ), со која убедливо се менуваат лицето, гласот или и двете, така што снимката изгледа како да прикажува вистинска личност. Од злоупотреба на ликовите на познати личности и измамнички реклами до манипулации поврзани со воени конфликти примерите се многубројни, а технологијата станува сè пософистицирана и пореалистична.
Како да препознаеме дека некоја снимка или фотографија е лажна и како да се заштитиме од ваквите измами?
Напредокот на вештачката интелигенција овозможува речиси секој да создаде убедливи фалсификати, што отвора простор за различни злоупотреби. Современите дипфејкови се користат за политичко дезинформирање, финансиски измами, кражба на идентитет и создавање порнографски содржини без согласност на лицата што се прикажани.
Дипфејкот може да биде видео во кое лицето на една личност е поставено врз телото на друга, создавајќи впечаток дека некој кажува нешто што всушност никогаш не го изговорил. Ова го објаснува Иван Суботиќ, главен и одговорен уредник на „Фејкњуз трагач“ (FakeNews Tragač), медиум што се занимава со проверка на факти.
Лажни реклами што ветуваат чудотворни лекови и брза заработка
Според Суботиќ, меѓу најопасните злоупотреби на вештачката интелигенција се измамничките реклами со кои луѓето се наведуваат да купуваат наводно чудотворни лекови или да вложуваат пари во сомнителни инвестициски фондови и платформи.
Во ваквите реклами се злоупотребуваат ликовите и гласовите на познати личности, политичари и други јавни личности за да се создаде лажен впечаток дека тие ги препорачуваат производите или инвестициите.
„Луѓето би виделе некоја позната личност или би го слушнале, на пример, гласот на поранешниот претседател Александар Вучиќ, кој исто така бил жртва на дезинформации, како им препорачува да купат лек или да вложат пари во некоја платформа“, објаснува Суботиќ.
Во Србија оваа година на социјалните мрежи се ширела лажна реклама во која биле злоупотребени ликот и гласот на Вучиќ и на министерот за економија во техничкиот мандат, Синиша Мали. На граѓаните им се ветувала лесна заработка, но само доколку претходно уплатат 210 евра.
Како дипфејк измама довела до загуба од 25 милиони долари?
Еден од најпознатите случаи на финансиска измама со помош на дипфејк се случил во Хонг Конг. Вработен во финансискиот сектор на мултинационална компанија бил измамен да префрли 25 милиони долари на измамници.
За време на видеоповик, измамниците користеле технологија за дипфејк за лажно да се претстават како финансиски директор на компанијата. Бидејќи снимката изгледала уверливо, вработениот поверувал дека комуницира со вистинскиот директор.
Случајот покажува дека дури и видеоповикот, кој многумина го сметаат за сигурен начин за проверка на идентитетот, не е гаранција дека лицето од другата страна е навистина тоа за кое се претставува.
Во време на кризи, дезинформациите се шират побрзо
Манипулациите со визуелни содржини особено лесно се шират во периоди на криза, кога луѓето бараат брзи информации и се под поголем емоционален притисок.
На почетокот на војната во Украина во 2022 година се појавија бројни дипфејкови поврзани со украинскиот претседател Володимир Зеленски. Се ширеле и манипулирани фотографии на кои украински војници, па дури и самиот Зеленски, биле прикажани со нацистички симболи.
„Во кризни ситуации секогаш има повеќе дезинформации, а вештачката интелигенција само го олеснува нивното создавање. Тоа е она што го видовме и кај нас“, вели Суботиќ.
Лажно видео во кое Зеленски наводно повикува на предавање
Еден од најпознатите примери е дипфејк-видеото што се појави на почетокот на војната во Украина во 2022 година. Во него Зеленски наводно ги повикува украинските војници да се предадат.
Видеото било лажно, но покажало колку лесно може да се создаде содржина што изгледа како автентично обраќање на државен лидер. Во воени услови, ваквите манипулации можат да ја зголемат збунетоста и да го отежнат разликувањето на проверените информации од пропагандата.
Фотографии создадени со ВИ се претставуваат како вистински настани
Не се само видеата проблематични. И фотографиите генерирани со вештачка интелигенција можат да послужат за ширење лажни вести.
Суботиќ посочува дека на социјалните мрежи во Србија има многу профили и страници што објавуваат наводни интересни факти, илустрирани со фотографии создадени со ВИ, иако самите приказни не се точни.
Како пример ја наведува лажната приказна за наводни засолништа за бездомни кучиња во Унгарија, кои се загревале со соларна енергија. Објавата била придружена со футуристичка фотографија на која се прикажани наводните засолништа.
„Тоа не е точно, а фотографијата е создадена со вештачка интелигенција. Сепак, ова не спречува некои портали и медиуми во Србија да пренесуваат такви вести. Приказната се појави на неколку портали, иако станува збор за дезинформација“, објаснува тој.
Поради ова, Суботиќ смета дека медиумите треба да имаат лица задолжени за проверка на фактите, кои ќе ја проверуваат веродостојноста на објавените информации, вклучително и содржините создадени со вештачка интелигенција.
Како да се заштитите од измами со вештачка интелигенција?
Секој може да преземе неколку чекори за да се заштити од дезинформации и измами создадени со ВИ. Според Суботиќ, еден од начините подобро да ја разбереме технологијата е и самите да ја користиме — одговорно и без да ја злоупотребуваме за создавање лажни содржини.
Тој објаснува дека практичното искуство со генерирање слики може да ни помогне да ги забележиме необичните детали и недоследности во фотографиите што ги гледаме на интернет.
Ако некој претходно создал повеќе слики со вештачка интелигенција, можеби веќе забележал проблеми со анатомијата, деталите или изгледот на предметите. Таквото искуство може да помогне полесно да ги препознае сличните неправилности во содржините што се споделуваат на социјалните мрежи.
Сепак, не постои еден визуелен знак што сигурно открива дека фотографијата е лажна. ВИ-содржините стануваат сè пореалистични, па затоа е важно да се проверуваат и изворот и контекстот.
Алатките за откривање дипфејкови не се доволни
Постојат алатки што проценуваат дали одредена фотографија, видео или аудиоснимка е создадена со вештачка интелигенција. Но, според Суботиќ, тие сè уште не се доволно сигурни за да се потпираме исклучиво на нивните резултати.
Во „Фејкњуз трагач“, како што објаснува тој, повеќе се потпираат на критичкото размислување и препознавањето на карактеристиките на ВИ-содржините, додека автоматизираните алатки ги користат како дополнителна потврда или почетна индиција.
Затоа, ако некоја алатка покаже дека фотографијата веројатно е генерирана со ВИ, тоа не е конечен доказ. Исто така, ако не открие знаци на манипулација, тоа не значи дека содржината е автентична.
Стара снимка може да стане нова дезинформација
Не сите лажни вести се создаваат со вештачка интелигенција. Понекогаш вистински фотографии и видеа се вадат од првичниот контекст и се претставуваат како да прикажуваат сосема друг настан.
Тоа може да се направи со сечење делови од изјави, менување на нивниот редослед или повторно објавување стара снимка како да е актуелна.
Суботиќ објаснува дека заштитата од ваквите манипулации бара основни вештини за проверка на факти, меѓу кои и обратно пребарување фотографии. Со оваа постапка може да се пронајде најраната позната објава на одредена фотографија или снимка и да се утврди дали таа навистина е поврзана со настанот за кој се тврди дека го прикажува.
На пример, видео што се споделува како да е снимено денес можеби првпат било објавено пред пет години. Без проверка на датумот и контекстот, старите кадри лесно можат да се претворат во нова дезинформација.
Пет чекори пред да поверувате или да споделите содржина
Проверете го изворот. Кој ја објавил фотографијата или видеото? Дали информацијата ја потврдуваат и други веродостојни медиуми?
Побарајте ја оригиналната објава. Проверете кога и каде првпат се појавила содржината, особено ако се претставува како актуелна.
Внимавајте на сомнителни барања за пари. Реклами со ветувања за брза заработка, чудотворни лекови или наводни препораки од познати личности се причина за дополнителна проверка.
Не верувајте само на изгледот или гласот. Дури и убедлив видеоповик може да биде манипулиран. При финансиски трансакции или чувствителни барања, потврдете го идентитетот преку друг, независен канал.
Не споделувајте содржина што не сте ја провериле. Ако не можете да ја потврдите автентичноста, побарајте дополнителни извори пред да ја проследите.
Како што предупредува Суботиќ, најважно е да ги препознаваме предупредувачките знаци и да не ја заменуваме проверката на фактите со автоматизирани алатки. Во време кога вештачката интелигенција може да создаде убедливи лажни содржини, критичкото размислување, проверката на изворите и разбирањето на контекстот остануваат клучни за заштита од манипулации.
