По стапувањето на должност во 2023 година, коалицијата на Доналд Туск започна да ги поништува правосудните реформи воведени од ПиС (PiS). Спорот влезе во нова фаза во 2026 година, кога претседателот Карол Навроцки одби да ги прифати заклетвите на неколку судии избрани од парламентот.
Институционалната криза ја достигна точката на вриење во петокот надвор од седиштето на Уставниот суд, при што двете страни го оспоруваат легитимитетот на онаа другата.
„Евроњуз“ (Euronews) го објаснува конфликтот во пет клучни етапи.
1. 2015: Пет судии, две ривалски именувања
Кризата започна во јуни 2015 година, кога заминувачката коалиција ПО-ПСЛ (PO-PSL) го промени законот за да му овозможи на парламентот да избере пет судии на Уставниот суд пред октомвриските избори.
На 8 октомври, заминувачкиот Сејм ги избра Роман Хаузер, Анджеј Јакубецки, Кшиштоф Шлебзак, Бронислав Ситек и Анджеј Сокала. Претседателот Анджеј Дуда одби да ги прифати нивните заклетви.
Откако ПиС победи на изборите, новиот Сејм ги прогласи претходните именувања за неважечки и на 2 декември избра пет алтернативни кандидати. Дуда ги прифати нивните заклетви.
Еден ден подоцна, сепак, Уставниот суд пресуди дека три од именувањата на претходниот парламент биле уставни, додека две не биле. Судот исто така наведе дека претседателот мора без одложување да ги прифати заклетвите на правилно избраните судии.
Ова значеше дека три места веќе биле законски пополнети. Затоа, последователните именувања на ПиС на тие места беа оспорени. Трите спорни именувани лица, Мариуш Мушински, Хенрик Чох и Лех Моравски, станаа познати како „судии-заменици“ во Судот.
Иако ПО-ПСЛ ги пречекори своите овластувања со предвремено пополнување на две места, ПиС оспори и три именувања што Судот ги оцени како валидни.
2. 2016–2023: Промени во Судот и прашања околу независноста
По преземањето на власта, ПиС ги смени правилата што ја регулираат работата на Судот, вклучително и начинот на кој се разгледуваат предметите, потребниот број судии и праговите за гласање.
Во март 2016 година, Судот пресуди дека првиот сет на промени е неуставен. Владата на премиерката Беата Шидло одби да ја објави пресудата, тврдејќи дека таа била донесена според погрешни процедури.
Спорот се продлабочи откако Јулија Пшилембска стана претседателка на Судот во декември 2016 година. На трите спорни именувани лица од ПиС исто така им беше дозволено да учествуваат во неговата работа.
Критичарите рекоа дека промените ја поткопале судската независност и го ставиле Судот под политичка контрола. ПиС тврдеше дека ја обновува институцијата и го реформира правосудниот систем.
Конфликтот стигна и до европските судови. Во 2021 година, Европскиот суд за човекови права пресуди дека составот на Судот, вклучително и Мариуш Мушински, не го исполнува условот за суд воспоставен со закон.
Истата година, Уставниот суд на Полска донесе пресуди со кои го оспори приматот на одредени одредби од правото на ЕУ во врска со правосудството.
До периодот 2022–2023 година, се појавија поделби и во самиот Суд. Неколку судии го оспорија понатамошното водство на Пшилембска, тврдејќи дека нејзиниот шестгодишен мандат како претседателка истекол. Таа тврдеше дека може да остане на функцијата до крајот на нејзиниот деветгодишен судиски мандат.
3. 2024–2025: Коалицијата на Туск се обидува да ги поништи реформите
По изборите во октомври 2023 година, коалицијата на Доналд Туск го постави враќањето на владеењето на правото како главен приоритет.
Во март 2024 година, Сејмот усвои резолуција со која се оспори статусот на тројцата спорни именувани од ПиС и овластувањето на Пшилембска да раководи со Судот.
Во септември следуваа два предлог-закони за реформи. Тие предлагаа промени во именувањето на судиите и функционирањето на институцијата. Претседателот Анджеј Дуда ги упати двата до Уставниот суд на разгледување, со што спречи тие да стапат во сила.
Во декември 2024 година, Дуда го именуваше Богдан Швјенчковски, поранешен национален обвинител и близок соработник на Збигњев Зјобро, за претседател на Судот.
Во меѓувреме, владата го ограничи објавувањето на пресудите на Судот во Службениот весник, наведувајќи загриженост околу составот на институцијата. Неговото раководство рече дека потегот е незаконски и дека неговите пресуди остануваат обврзувачки.
Резултатот беше продлабочување на институционалната блокада: владата го оспоруваше легитимитетот на Судот, додека Судот ја оспоруваше законитоста на дејствијата на владата.
4. 2026: Навроцки одбива да ги прифати заклетвите на четворица судии
Кризата ескалираше во март 2026 година, кога Сејмот избра шест нови судии за да ги заменат оние чии мандати истекуваа: Кристијан Маркјевич, Ана Корвин-Пјотровска, Маќеј Таборовски, Магдалена Бентковска, Марчин Џурда и Дариуш Шостек.
Претседателот Карол Навроцки ги прифати заклетвите на Бентковска и Шостек, но ги одби преостанатите четворица.
Неговиот кабинет наведе загриженост за постапката на именување, вклучувајќи ги роковите и условот за поединечно гласање. Исто така тврдеше дека претседателот не е должен автоматски да ги прифаќа именувањата.
Владата остана на ставот дека Сејмот има уставно овластување да избира судии и дека претседателот не може да ги блокира нивните именувања.
На 9 април, четворицата судии положија заклетва пред нотар во парламентот и документите ги испратија до претседателскиот кабинет. Кабинетот на Навроцки и претседателот на Судот Швјенчковски го отфрлија овој потег, тврдејќи дека заклетвата морала да се положи во присуство на претседателот.
Судот дополнително го заостри спорот на 12 мај, пресудувајќи во предметот K 3/26 дека претседателот не е должен да го прифати секое именување и дека мора да биде физички присутен при полагањето на заклетвата.
Владата ја оспори пресудата, укажувајќи на спорниот статус на судиите што седеа во советот.
Во мај, Европскиот суд за човекови права издаде времена мерка со која побара од полските власти да не ги попречуваат четворицата судии во преземањето на нивните должности. Венецијанската комисија исто така соопшти дека улогата на претседателот при заклетвата треба да биде церемонијална и дека одбивањето или одложувањето не треба да спречи судија да стапи на функција.
5. Октомври 2026: Спорот стигнува до седиштето на Судот
Конфликтот повторно ескалираше во октомври, кога Маќеј Берек исто така положи заклетва во парламентот откако не доби покана од претседателот.
Швјенчковски одби да ги признае заклетвите положени без присуство на претседателот и спречи дел од новоизбраните судии да постапуваат по предмети.
На 30 октомври, судијката Ана Корвин-Пјотровска нареди едномесечна суспензија од должност за претседателот на Судот Швјенчковски и потпретседателот Бартломиеј Сохански, повикувајќи се на одредбите за привремена суспензија на судии. Таа потоа го презеде управувањето со институцијата.
Таа изјави дека потегот бил неопходен за да се обнови функционирањето на Судот и да им се овозможи на сите судии избрани од Сејмот да ги извршуваат своите должности.
Постојното раководство ја отфрли одлуката како незаконска, тврдејќи дека нема правна основа за суспендирање на претседателот и дека судиите кои положиле заклетва надвор од претседателската процедура не се полноправни членови на Судот.
Конфронтацијата потоа се премести во внатрешноста на зградата. Откако седум судии влегоа во седиштето придружувани од службеници на Службата за државна заштита, избија турканици. Претседателот Навроцки пристигна во текот на ноќта и настаните ги опиша како обид за преземање на уставна институција. Тој повика на итни консултации со политичките лидери.
Во саботата, Швјенчковски изјави дека тој и преостанатите судии ќе бараат да ја вратат контролата врз Судот. Корвин-Пјотровска, во меѓувреме, најави дека ќе свика Генерално собрание на судиите на 3 ноември.
Што е ставено на коцка?
Кризата со Уставниот суд на Полска веќе не е само прашање на именувања или за тоа кој раководи со институцијата. Таа отвора суштински прашања за поделбата на власта, судската независност и авторитетот на уставните пресуди.
Последиците се протегаат надвор од политичките институции. Кога пресудите не се објавуваат и кога државните органи не се согласуваат околу нивната правна сила, несигурноста се шири кон законите што ги засегаат граѓаните, бизнисите, оданочувањето и јавните услуги.
Повеќе од една деценија откако започна кризата, последователните влади и претседатели не успеаја да договорат заедничко решение. Наместо тоа, секоја промена на власта донесе нови правни толкувања и натамошни спорови околу тоа кој го има авторитетот да одлучува.
