Легализацијата на канабисот не е едно копче што државата го притиска и проблемите исчезнуваат. Но искуствата од Канада, Колорадо и Уругвај покажуваат дека кога системот е добро регулиран, легалниот пазар може да го потисне црниот, да донесе значителни приходи во буџетот и да овозможи контрола врз производ што и онака постои на пазарот.
Со децении доминантниот одговор на државите кон канабисот беше забраната. Производството беше нелегално, продажбата беше нелегална, поседувањето можеше да значи судир со полицијата. Сепак, канабисот не исчезна. Пазарот продолжи да постои, само што беше препуштен на дилери, нелегални производители и организиран криминал.
Неколку држави во последните години тргнаа во спротивна насока. Наместо да се обидуваат да го уништат пазарот, решија да го регулираат.
Канада, Колорадо и Уругвај избраа различни модели, но нивните искуства покажуваат нешто заедничко: легализацијата има најголем ефект кога легалниот систем е доволно достапен за да му конкурира на нелегалниот.
Канада: дилерот од главен снабдувач стана маргинален
Канада го легализираше канабисот за возрасни на 17 октомври 2018 година. Законот создаде систем за регулирано производство, продажба и поседување, со лиценцирани производители и продавници, ограничувања за возраста, стандардизирано пакување и правила за квалитетот на производот.
Шест години подоцна резултатот е прилично јасен.
Во 2018 година само околу 4 проценти од канадските корисници набавувале канабис од легален извор. Во 2024 година таа бројка достигнала 72 проценти.
Во исто време, само 3 проценти од испитаниците во 2024 година навеле дека вообичаено купуваат од нелегална продавница, нелегален веб-сајт или дилер. Во 2018 година уделот на нелегалното купување бил 28 проценти.
Тоа можеби е најсилниот аргумент за канадскиот модел.
Корисниците не биле натерани да престанат да користат канабис. Наместо тоа, државата успеала голем дел од купувањето да го префрли од нерегулиран во легален систем.
Во 2024 година легалниот канадски пазар достигнал продажба од околу 6 милијарди канадски долари. Производите што порано се продавале надвор од системот сега се произведуваат од лиценцирани компании, се продаваат преку контролирани канали и се предмет на правила и даноци.
Канада покажува дека црниот пазар не се победува само со полициски акции. Може да се намали и така што на неговите муштерии ќе им се понуди легална и контролирана алтернатива.
Колорадо: пазарот постоеше и порано, сега плаќа данок
Колорадо беше меѓу првите места во светот што отвори целосно регулиран пазар за рекреативен канабис. Граѓаните ја одобрија легализацијата во 2012 година, а продажбата во лиценцирани продавници почна на 1 јануари 2014 година. Купувањето е дозволено за лица над 21 година, а производството, продажбата и тестирањето се регулирани преку систем на лиценци.
Повеќе од една деценија подоцна канабисот е нормален, оданочен дел од економијата на државата.
Само во фискалната 2024/25 година Колорадо собрал 231,1 милион долари приходи од индустријата за канабис, главно преку акцизи и даноци на продажба.
Од распределбата на тие приходи за следната фискална година, 83,3 милиони долари биле наменети за изградба и финансирање на училиштата од системот K-12. Пари добиваат и други државни институции и локални власти.
Тука легализацијата има многу конкретна економска логика.
Пазарот за канабис не се појавил во Колорадо во 2014 година. Постоел одамна. Разликата е во тоа што порано најголем дел од трансакциите се одвивале надвор од институциите, додека денес значителен дел од прометот се одвива преку лиценцирани компании кои плаќаат данок.
Државата истовремено добива можност да контролира кој продава, кому му продава, како се произведува производот и дали ги исполнува здравствените и безбедносните стандарди.
Уругвај: државата му го презеде пазарот на наркокриминалот
Уругвај тргна по уште поинаков пат.
Во 2013 година земјата стана првата во светот што на национално ниво создаде регулиран систем за канабис. Државата ја презеде контролата врз производството и дистрибуцијата, а легалниот пристап е организиран преку три главни канали: домашно одгледување, клубови за канабис и продажба преку аптеки.
Резултатите објавени во 2026 година се впечатливи.
Во 2014 година таканаречениот класичен нарко-пазар бил главен извор на канабис за 58 проценти од корисниците.
Во 2024 година тој удел паднал на само 6,7 проценти.
Според уругвајската Национална управа за дроги, околу 46 проценти од потрошувачите денес се снабдуваат директно преку регулираниот пазар. Околу него е развиена и легална индустрија која вработува приближно 5.000 луѓе.
Уругвајскиот пример е особено важен затоа што главната цел на системот никогаш не била државата едноставно да заработува од канабисот.
Целта била да му се одземе пазарот на организираниот криминал.
И токму тука резултатот е највидлив: уделот на класичниот нелегален пазар е намален од повеќе од половина на помалку од седум проценти.
Забраната не го укинува пазарот
Трите примери не се идентични.
Канада создаде голем регулиран комерцијален пазар. Колорадо го комбинира легалниот бизнис со сериозно оданочување. Уругвај воспостави многу построго контролиран систем во кој државата има централна улога.
Но сите три тргнуваат од истата реалност: побарувачката за канабис постои без оглед дали производот е легален или нелегален.
Прашањето е кој ќе го контролира пазарот.
Кога канабисот е целосно забранет, државата практично им го препушта производството и продажбата на луѓе кои не бараат лична карта, не плаќаат данок, немаат обврска да го тестираат производот и не одговараат пред регулатор.
Добро поставената легализација ја менува таа равенка.
Не ја претвора употребата на канабис во нешто без ризик и не ги решава сите проблеми поврзани со дрогите. Но искуствата на Канада, Колорадо и Уругвај покажуваат дека може значително да го намали просторот за црниот пазар, да воведе контрола врз производството и продажбата и парите што веќе кружат во економијата да ги внесе во легалните текови.
Затоа вистинското прашање веќе не е само дали канабисот треба да биде легален.
Поважното прашање е како да се направи легализација што функционира.
