Жените работнички во Македонија формално имаат права. Законот ги штити од дискриминација, вознемирување и отказ поради бременост. Имаат право на породилно отсуство, на достоинствени услови за работа и на еднаков третман на работното место.

Но, реалноста често е покомплицирана од законските одредби.

Што се случува кога една жена ќе соопшти дека е бремена? Што ако работи со договор на определено време? Што ако не добие отказ, туку договорот едноставно не ѝ биде продолжен? Што ако по враќањето од породилно отсуство ја чекаат поинакви услови, помалку можности или тивко исклучување од процесите на напредување?

Токму ваквите прашања беа отворени на конференцијата „Жените, трудот и социјалната правда“, организирана од Секцијата на жени при Сојузот на синдикатите на Македонија, во партнерство со Фондацијата Фридрих Еберт – Канцеларија Скопје.

Настанот, организиран во рамки на одбележувањето на 80 години од основањето на ССМ, не се задржа само на симболична порака за поголема видливост на жените. Напротив, дел од говорничките и панелистките посочија конкретни проблеми со кои жените сè уште се соочуваат на пазарот на труд: родовиот јаз во платите, мобингот, дискриминацијата, ограничените можности за напредување и несигурноста кај жените кои работат со договори на определено време.

Законот штити, но договорот истекува

Еден од најчувствителните проблеми што беше посочен во јавната дискусија е положбата на жените кои работат со договори на определено време.

Во вакви случаи, проблемот не секогаш се појавува како директен отказ. Тој често е потивок и потежок за докажување. Жената работи, останува бремена, а потоа договорот едноставно не ѝ се продолжува.

На хартија, тоа може да изгледа како формален крај на работниот ангажман. Во реалноста, за жената може да значи губење плата, губење сигурност и сериозна неизвесност во период кога ѝ е најпотребна стабилност.

Токму тука се гледа разликата меѓу законската заштита и реалната положба на работничките.

Забраната за дискриминација постои. Заштитата на бремените работнички постои. Но, кога работниот однос е несигурен, кога договорот има рок на траење и кога одлуката за негово продолжување зависи од работодавачот, жената често се наоѓа во позиција во која треба да докажува нешто што тешко остава писмена трага.

А кога дискриминацијата не е кажана гласно, таа станува уште потешка за докажување.

Мајчинството не смее да биде професионална казна

Најголемиот проблем е што мајчинството сè уште премногу често се третира како ризик за работодавачот, наместо како нормален дел од животот на работничките.

Жената што планира семејство може да биде гледана како „помалку достапна“. Жената што останала бремена може да почувствува промена во односот на работното место. Жената што се враќа од породилно отсуство може да се соочи со помалку задачи, помалку доверба или помалку можности за напредување.

Овие практики ретко се кажуваат директно. Никој нема официјално да напише дека договорот не е продолжен поради бременост. Никој нема отворено да каже дека работничката не напредува затоа што има мало дете.

Но, многу жени ги препознаваат овие сигнали.

Ги препознаваат во прашањата на интервју за работа. Во коментарите за семејните обврски. Во тивката претпоставка дека мајката ќе биде помалку флексибилна, помалку достапна или помалку посветена.

Така мајчинството, наместо да биде заштитено, станува товар што жената мора да го оправдува.

Жените се присутни, но не секогаш таму каде што се одлучува

На конференцијата беше нагласена и важноста на жените во синдикалното движење. Но, беше отворено и прашањето колку жените навистина учествуваат во структурите каде што се носат одлуките.

Жените се значаен дел од работната сила и од синдикалното членство. Но, тоа не значи дека се еднакво застапени во лидерските позиции.

Беше посочено дека жените се застапени со околу 40 проценти во Сојузот на синдикатите на Македонија, но од 18 грански синдикати, само три имаат претседателки.

Овој податок отвора суштинско прашање: дали жените се само присутни во синдикатите, или навистина имаат моќ да влијаат врз одлуките?

Затоа што прашањата што ги засегаат жените работнички не смеат да останат споредни. Породилното отсуство, заштитата од мобинг, еднаквата плата, флексибилните услови за работа, правото на напредување и заштитата од дискриминација мора да бидат дел од синдикалната агенда, а не додаток на неа.

Жените не треба да бидат само бројка во членството. Тие треба да бидат дел од преговорите.

Родовата нееднаквост не завршува со платата

Една од темите што беше посочена на конференцијата е и родовиот јаз во платите. Тој е највидливиот, но не и единствениот показател за нееднаквоста на пазарот на труд.

Кога жените се помалку платени, тоа не значи само помал месечен приход. Тоа значи помала економска независност, помала можност за штедење, помала сигурност и помала пензија во иднина.

Тоа значи и помала преговарачка моќ.

Жената која е економски несигурна потешко пријавува мобинг. Потешко се спротивставува на неправда. Потешко одбива лоши услови. Потешко ризикува судска или институционална постапка против работодавачот.

Затоа родовиот јаз во платите не е само економско прашање. Тој е прашање на моќ.

Мобингот и дискриминацијата често остануваат зад затворени врати

На конференцијата беше посочено дека жените сè уште се соочуваат со мобинг, вознемирување и дискриминација на работното место. Но, уште поголем проблем е тоа што ваквите случаи често тешко се докажуваат.

Многу работнички не пријавуваат затоа што немаат доверба дека институциите ќе реагираат брзо. Некои се плашат дека ќе ја изгубат работата. Некои не сакаат да бидат означени како „проблематични“. Некои немаат доволно информации каде да се обратат и како да ја водат постапката.

Во такви услови, молкот станува механизам за преживување.

Но, молкот не значи дека проблемот не постои. Напротив, често значи дека системот не е доволно достапен, јасен и безбеден за оние што треба да го користат.

Токму затоа синдикатите имаат важна улога. Не само да реагираат кога ќе се случи повреда на правата, туку да создадат услови жените да знаат дека не се сами кога ќе решат да проговорат.

Социјалната правда почнува од работното место

Кога зборуваме за социјална правда, често зборуваме општо. За еднаквост, европски стандарди, стратегии и закони.

Но, социјалната правда се гледа многу конкретно.

Се гледа во тоа дали бремена работничка ќе се плаши да каже дека е бремена.

Се гледа во тоа дали мајка на породилно отсуство ќе знае дека има каде да се врати.

Се гледа во тоа дали жената ќе биде платена еднакво за еднаква работа.

Се гледа во тоа дали работничката што трпи мобинг ќе има институција, синдикат или механизам што навистина ќе ја заштити.

Се гледа во тоа дали жените ќе бидат дел од синдикалното лидерство, а не само од синдикалното членство.

Затоа оваа тема не смее да остане само конференциска порака. Таа треба да биде потсетник дека правата на жените работнички не се мерат само според тоа што пишува во законите, туку според тоа што навистина се случува кога жената ќе се најде во ранлива позиција.

Правата на хартија не се доволни

Македонија има законска рамка, ратификувани меѓународни конвенции и институции што треба да штитат од дискриминација, мобинг и неправеден третман.

Но, секој закон вреди онолку колку што работничката може да го искористи без страв.

Секоја заштита вреди онолку колку што е достапна.

Секоја институција вреди онолку колку што реагира навреме.

А секој синдикат вреди онолку колку што е гласен кога работничките се соочуваат со неправда.

Мајчинството не смее да биде ризик за работното место. Не смее да биде причина за непродолжен договор, застој во кариерата, тивка дискриминација или економска несигурност.

Ризик е општество во кое жената мора да молчи за да остане вработена.

Ризик е пазар на труд во кој законите звучат силно, а реалноста ги остава работничките сами.

Ризик е систем во кој жените работат, но не се доволно платени; членуваат, но не одлучуваат; пријавуваат, но тешко докажуваат; раѓаат, но стравуваат дека ќе останат без работа.

Затоа борбата за жените работнички не е споредна тема.

Таа е тест за тоа колку навистина вреди трудот во Македонија.

И колку навистина вреди женскиот глас кога ќе излезе од статистиката и ќе побара правда.