Белгиско-американскиот физичар на честички Франсис Халзен ја доби Нобеловата награда за физика за 2026 година за неговите „одлучувачки придонеси за опсерваторијата за неутрина ‘АјсКјуб’ (IceCube) и откривањето на високоенергетски неутрина со астрофизичко потекло“, соопшти во вторникот телото за доделување на наградата.
Ова историско откритие овозможи целосно нов начин на набљудување на универзумот. Неутрината, познати и како „честички духови“, се фундаментални честички кои немаат електричен полнеж и имаат речиси занемарлива маса. Поради овие својства, тие можат непречено да патуваат милијарди светлосни години низ вселената – минувајќи директно низ ѕвезди, планети и цели галаксии без да бидат блокирани или скршнати од магнетните полиња. Додека традиционалните телескопи се потпираат на светлина или радио бранови, високоенергетските космички неутрина дејствуваат како уникатни космички гласници кои носат недопрени информации од најнасилните и најоддалечените настани во вселената, како што се супермасивните црни дупки, блејзарите и експлозиите на супернови.
За да се фатат овие честички што речиси никогаш не реагираат со обичната материја, под водство на Халзен беше изградена џиновската опсерваторија „АјсКјуб“ на Јужниот Пол. Научниците претворија цел еден кубен километар од недопрениот и исклучително бистар антарктички мраз, на длабочина меѓу 1,5 и 2,5 километри, во масивен детектор со илјадници оптички сензори. Кога некое високоенергетско неутрино ретко ќе се судри со атом во мразот, тоа создава честички што се движат побрзо од светлината во таа средина, предизвикувајќи карактеристичен син блесок познат како Черенково зрачење. Со мерење на оваа светлина, научниците можат точно да ја одредат енергијата и насоката од која дошло неутриното, отворајќи нова ера на мултигласничка астрофизика.
Нобеловите награди се основани според тестаментот на шведскиот пронаоѓач и претприемач Алфред Нобел, чие богатство делумно беше изградено врз пронајдокот на динамитот. Првпат доделени во 1901 година, овие признанија им оддаваат чест на достигнувањата во науката, литературата и мирот, додека наградата за економски науки беше додадена подоцна од страна на централната банка на Шведска.
Физиката заземаше истакнато место во тестаментот на Нобел, а наградата останува едно од највисоките признанија во оваа научна дисциплина. Низ децениите, со неа беа вреднувани откритија што суштински го преобликуваа човековото разбирање за вселената.
Меѓу поранешните лауреати се некои од најславните имиња во науката, како Алберт Ајнштајн, Марија и Пјер Кири, Макс Планк и Нилс Бор, чиј труд помогна да се постават темелите на модерната физика.
Минатата година, наградата за физика им беше доделена на научниците Џон Кларк, Мишел Деворе и Џон Мартинис за експерименти што ги демонстрираа принципите на квантната физика на дело – истражување што се смета за клучно во унапредувањето на новата генерација компјутерски и дигитални технологии.
Ова е втора соопштена Нобелова награда за годинава, по објавувањето на добитникот за медицина во понеделникот, додека признанието за хемија ќе биде објавено во среда.
Нобеловите медали на победниците им ги врачува шведскиот крал Карл XVI Густаф на свечена церемонија во Стокхолм на 10 декември, на годишнината од смртта на Алфред Нобел, проследена со свечен банкет во градското собрание на Стокхолм. Единствено наградата за мир се доделува на посебна церемонија во Осло.
