Можеби никогаш не точите дизел во автомобилот, но неговото поскапување сепак може да стигне до вашиот паричник. Причината е едноставна: дизелот не е само гориво за автомобили, туку еден од клучните енергенси за транспортот, земјоделството, градежништвото и индустријата.

За разлика од бензинот, кој главно се користи за патнички автомобили, дизелот е неопходен за голем дел од економијата. Камионскиот транспорт, земјоделската механизација, градежните машини и бројни индустриски процеси зависат од него. Затоа, кога дизелот нагло поскапува или се појавува недостиг, последиците можат да бидат пошироки од оние кај бензинот. Поскапиот транспорт и работата на тешката механизација ги зголемуваат трошоците на компаниите, кои потоа дел од нив ги префрлаат врз потрошувачите. Така горивото станува и инфлаторен проблем.

Вашингтон ја обвинува Украина за нарушувањата

САД и Кина се меѓу најголемите производители на дизел во светот. Бидејќи Кина голем дел од своето производство го користи за домашните потреби, САД се еден од клучните извозници на дизел на глобалниот пазар. Сепак, просечната цена на галон дизел во САД достигна 6,52 долари. За споредба, пред една година изнесувала 3,74 долари, а пред две години 3,53 долари.

Американскиот претседател Доналд Трамп неодамна го повика украинскиот претседател да ги прекине нападите врз руските рафинерии, тврдејќи дека тие придонесуваат за недостиг на дизел. Русија е еден од најголемите светски снабдувачи со дизел. Според податоците на Меѓународната агенција за енергија, од 2022 година дел од руските рафинерии биле цел на напади повеќе пати. Агенцијата проценува дека руското производство на дизел е речиси 30 отсто пониско од нивото во 2025 година.

Москва во меѓувреме го ограничи извозот на дизел со цел да ги заштити домашните резерви.

САД размислуваат и за забрана на извозот

Додека руското производство се намалува, САД се обидуваат да пополнат дел од недостигот на меѓународниот пазар. Но, на 22 септември Трамп најави дека неговата администрација размислува за ограничување или целосна забрана на извозот на дизел од САД.

Таков чекор би можел дополнително да го наруши глобалниот пазар. Енергетските компании и дел од експертите предупредуваат дека забраната не мора да доведе до поевтин дизел. Напротив, американските рафинерии би можеле да го намалат производството, да ги зголемат цените или да направат и едното и другото.

Европа има посебен проблем

За Европа ситуацијата е уште посложена. Со децении европските политики и даночните олеснувања го направија европскиот возен парк многу позависен од дизел отколку американскиот. Европа извезува вишок бензин, но истовремено зависи од увоз на дизел.

Според организацијата „Транспорт и животна средина“, повеќе од 38 отсто од патничките автомобили во Европската Унија користат дизел, додека патниот и товарниот транспорт трошат околу 77 отсто од вкупната количина дизел и гасно масло. Тоа значи дека секое сериозно нарушување на снабдувањето директно ги погодува превозниците, компаниите и потрошувачите.

Зошто дизелот поскапува побрзо од нафтата?

На прв поглед изгледа логично цената на дизелот да ја следи цената на суровата нафта. Но, проблемот во моментов не е само колку нафта има, туку колку рафинерии можат да ја преработат. „Тесното грло се префрли од недостиг на сурова нафта кон недостиг на капацитети за преработка“, објаснува Скип Јорк од Центарот за енергетски студии на Универзитетот Рајс.

Според него, украинските напади врз руските рафинерии многу побрзо се одразуваат врз цената на дизелот отколку нарушувањата во снабдувањето со сурова нафта. Причината е што рафинериите се клучната алка меѓу суровата нафта и горивото што стигнува до пумпите.

Дополнителен ризик претставува Ормускиот теснец. Иако протокот на енергенси низ овој стратешки коридор е стабилизиран на пониско ниво, регионот останува значаен ризик за глобалниот пазар на дизел. Во последните години дополнително се намалени и капацитетите за преработка на нафта. Некои азиски рафинерии имаат проблем со снабдувањето со сурова нафта, додека други се пренасочуваат кон производство на авионско гориво.

А зимата може дополнително да го затегне пазарот

Нов проблем е приближувањето на зимата на северната хемисфера. Рафинериите истовремено ќе треба да обезбедат доволно дизел и масло за греење, што може дополнително да ги намали расположливите количини. Од 2019 година значителен број рафинерии се затворени во Европа и САД. Според Скип Јорк, поради тоа пазарот останал без дел од резервните капацитети кои порано можеле да ги ублажат ваквите шокови.

Тоа значи дека денес секој прекин во производството или снабдувањето има поголем ефект врз цените отколку порано.

Што ако САД навистина го ограничат извозот?

Тогаш проблемот може дополнително да се прошири надвор од американскиот пазар. Според експертите цитирани од Дојче веле, ограничувањето на американскиот извоз би можело да ги зголеми цените на дизелот на меѓународниот пазар. Европската Унија, пак, би можела да реагира со намалување на извозот на бензин кон САД.

Резултатот би можел да биде поскапување на горивата од двете страни на Атлантикот. А токму затоа дизелот не е само приказна за возачите на дизел автомобили. Кога поскапува дизелот, поскапува транспортот. Кога поскапува транспортот, растат трошоците за превоз на храна, суровини и производи. А кога тие трошоци се префрлаат врз потрошувачите, поскапува секојдневниот живот.