Денес се навршуваат точно 40 години од најголемата нуклеарна катастрофа во историјата на цивилната нуклеарна енергетика. Во 1:23 часот наутро, реакторот број четири во нуклеарната централа Чернобил во тогашна советска Украина беше уништен во серија експлозии. Пожарот гореше десет дена. Радиоактивниот облак патуваше без граници, без пасош, без дозвола. Стигна и до Балканот.
26 април 1986: деталите на катастрофата
Настанот кој ќе го промени начинот на кој светот размислува за нуклеарната енергија започнал со рутински тест. Операторите, во прекршување на безбедносните прописи, ги исклучиле важните системи за контрола и дозволиле реакторот, кој имал конструктивни недостатоци, да достигне нестабилни услови со ниска моќност. Ненадеен скок на моќноста предизвикал парна експлозија која го уништила реакторскиот сад, а потоа насилни интеракции на гориво и пареа го уништиле јадрото и тешко го оштетиле зградата на реакторот. Следствено, интензивен пожар на графит гореше десет дена.
Експлозијата и пожарот кој следеше ослободиле огромни количини радиоактивен материјал во животната средина. Во атмосферата биле ослободени речиси 520 опасни радионуклиди. Тоа не бил само локален настан. Тоа бил глобален еколошки удар.
Бројките кои не смеат да се заборават
Обемот на катастрофата се мери низ неколку клучни показатели кои останале референтна точка за сите нуклеарни ризик-анализи оттогаш. На местото на несреќата, од 600 работници присутни рано наутро на 26 април 1986 година, 134 примиле високи дози и страдале од болест предизвикана од зрачење. Од нив, 28 починале во првите три месеци.
Речиси 8,4 милиони луѓе во Белорусија, Украина и Русија биле изложени на зрачење. Некои 350.000 биле принудени да ги напуштат своите домови во силно контаминирани подрачја.
За долгорочните здравствени последици, научниот консензус е сложен. Вкупниот број на смртни случаи директно припишани на Чернобил или очекувани во иднина, проценет е на околу 4.000, вклучувајќи 50 итни работници кои починале од акутен радијациски синдром, девет деца кои починале од рак на тироидната жлезда, и проценети 3.940 смртни случаи од рак и леукемија предизвикани од зрачење. Сепак, оваа бројка е оспорувана: извештајот на Greenpeace проектирал до еден милион вишок смртни случаи поврзани со катастрофата, со проценки за 30.000 до 60.000 смртни случаи од рак само врз основа на европската изложеност. Разликата меѓу 4.000 и 1.000.000 е мерка за она што науката сè уште не може со сигурност да го утврди.
До 2005 година, повеќе од 6.000 случаи на рак на тироидната жлезда биле дијагностицирани кај деца и адолесценти кои биле изложени во времето на несреќата. Ракот на тироидната жлезда е единствената болест за која постои научен консензус дека е директно поврзана со Чернобил.
Радиоактивниот облак и Балканот
Чернобил не е само украинска, белоруска или руска приказна. Радиоактивниот облак не признавал граници. До 2025 година, Чернобил останува најголемото познато ослободување на радиоактивност во природната средина во историјата. Радионуклидите од Чернобил биле мерливи во сите земји на северната хемисфера.
Облакот го достигна Балканот на 1 мај 1986 година. Во Бугарија, нивоата на зрачење пораснале на десет пати над природното позадинско ниво, особено по дождовите. Бугарската комунистичка партија испратила ученици да работат на полињата токму во тие денови, без предупредување.
Југославија реагирала пробрзо, но и таа го следела советскиот образец на ограничена транспарентност. Западните медиуми предавале сателитски снимки на уништениот реактор и мапи кои го следеле радиоактивниот облак, а Југославија испратила авиони да ги евакуира своите студенти од Киев. Она што граѓаните на Македонија, тогашна југословенска република, не знаеле е кога точно радиоактивниот облак поминал над нивните глави. Официјалните информации биле оскудни, а стравот бил управуван, не разрешен.
Обвивката, трустот и 40-тата годишнина
Светот не го заборавил Чернобил и го институционализирал. На 8 декември 2016 година, Генералното собрание на Обединетите нации усвои резолуција со која 26 април е прогласен за Меѓународен ден за сеќавање на катастрофата во Чернобил. Во резолуцијата, Генералното собрание признало дека три децении по катастрофата сè уште постојат трајни сериозни долгорочни последици и дека засегнатите заедници и територии сè уште имаат постојани потреби.
Завршувањето на поставувањето на новата безбедна обвивка над старото засолниште беше голем пресврт постигнат во 2019 година, со 2,2 милијарди евра обезбедени од повеќе од 45 земји-донатори преку средства управувани од Европската банка за обнова и развој. Новата безбедна обвивка беше предадена на Владата на Украина на 10 јули 2019 година.
Четириесет години по катастрофата, местото сè уште не е безбедно за живот. Погодените области на катастрофата во Чернобил се вели дека ќе траат уште најмалку 150 години пред да можат повторно да бидат населени. Тоа значи дека луѓето кои денес се родени нема да доживеат ден кога зоната ќе биде вратена.
Чернобил и Украина денес: двојна рана
Денешниот датум доаѓа со дополнителна горчина. Чернобил ослободил 200 пати повеќе радиоактивен материјал отколку комбинираните атомски бомби фрлени на Хирошима и Нагасаки. А земјата каде се случи катастрофата, Украина, денес е под активен воен напад. Во март 2022 година, руските сили привремено ја окупирале зоната за исклучување, предизвикувајќи загриженост за безбедноста на локалитетот. Меѓународната агенција за атомска енергија издаде итни предупредувања.
40 години подоцна..
Тоталните трошоци за катастрофата низ годините достигнале 700 милијарди долари. Тие вклучуваат исплати на жртвите, трошоци за расселување, медицински трошоци и долгорочна контаминација.
Научната заедница добила голем дел од она што го знае за ефектите на ниски дози зрачење врз луѓето токму преку студиите по Чернобил. Тоа знаење е болно стекнато. Катастрофата, исто така, директно придонела за распаѓањето на Советскиот Сојуз: неможноста на системот да биде транспарентен кога тоа беше најважно стана еден од симболите на неговата легитимациска криза.
Денес, на 26 април 2026 година, светот одбележува 40 години. Минутата молк е симбол. Но симболот е само значаен ако зад него стои разбирање: дека нуклеарна катастрофа не е регионален проблем, дека информациите за радиоактивна контаминација не смеат да бидат управувани политички, и дека облакот кој на 1 мај 1986 пристигна над Балканот никому не праша дозвола.
