На 21 ноември 1995 година, по 21 ден затворени преговори во воздухопловната база „Рајт-Патерсон“ кај Дејтон, во американската сојузна држава Охајо, тројца луѓе ги ставија своите иницијали на документот што требаше да ја заврши најкрвавата војна во Европа по Втората светска војна. Слободан Милошевиќ, Алија Изетбеговиќ и Фрањо Туѓман го парафираа Општиот рамковен договор за мир во Босна и Херцеговина. Преговорите ги водеше американскиот дипломат Ричард Холбрук, под надзор на државниот секретар Ворен Кристофер. Договорот беше свечено потпишан во Париз на 14 декември 1995 година. Дотогаш, војната, која започна во април 1992 година, однесе околу сто илјади животи, а повеќе од два милиона луѓе, речиси половина од предвоеното население, беа протерани или избегаа од своите домови.
Патот до Дејтон не го отвори дипломатијата, туку ужасот. Во јули 1995 година, во Сребреница, која формално беше заштитена зона на ОН, силите на босанските Срби убија околу осум илјади момчиња и мажи Бошњаци. Меѓународните судови подоцна го квалификуваа злосторството како геноцид. Неколку недели подоцна, по гранатирањето на сараевскиот пазар Маркале, НАТО ја започна воздушната операција „Намерна сила“. Истовремено, хрватските и бошњачките офанзиви на теренот ја сменија воената карта. Кога делегациите пристигнаа во Охајо, сите страни беа исцрпени, а Вашингтон беше решен договорот да се постигне по секоја цена.
Цената беше уставен систем каков што нема никаде во светот. Уставот на Босна и Херцеговина е Анекс 4 на мировниот договор. Напишан е на англиски јазик и никогаш не бил усвоен во парламентот на земјата. Државата е поделена на два ентитета – Федерација на БиХ и Република Српска – со територијален сооднос од 51 спрема 49 отсто. Во 1999 година, по меѓународна арбитража, беше формиран и посебниот Дистрикт Брчко. Земјата има тричлено Претседателство, со по еден член од трите „конститутивни народи“, десет кантони, повеќе влади и парламенти и стотина министри на околу три милиони и половина жители. Над целата конструкција стои Високиот претставник на меѓународната заедница, кој со таканаречените Бонски овластувања може да наметнува закони и да сменува избрани функционери. На почетокот мирот го чуваа 60.000 војници на НАТО, а денес таа задача ја има европската мисија ЕУФОР „Алтеа“.
Етничкиот клуч што го запре оружјето со текот на годините стана кафез. Во 2009 година, Европскиот суд за човекови права во случајот „Сејдиќ и Финци“ пресуди дека Уставот ги дискриминира граѓаните што не се изјаснуваат како Бошњаци, Срби или Хрвати, бидејќи не можат да се кандидираат за членови на Претседателството. Ромот Дерво Сејдиќ и Евреинoт Јакоб Финци добија спор во Стразбур, но пресудата до денес не е спроведена. Начинот на избор на членовите на Претседателството и понатаму е во спротивност со одлуката на Европскиот суд за човекови права. Така беше и на последните општи избори, одржани на 4 октомври оваа година, на кои националистичките партии повторно останаа доминантна сила. Довербата во самиот процес е ниска: во истражување од септември, 74 отсто од граѓаните рекле дека изборите во БиХ не се ниту слободни ниту фер.
Најтивката последица на Дејтон се гледа во генерацијата што не ја памети војната. Децата родени во 1996 година годинава ги полнат триесеттите. Пораснаа во поделени училишта, некаде и во „две школи под еден покрив“, каде што децата од различни етнички заедници учат во иста зграда, но во различни смени и според различни програми. Многумина од нив својата иднина ја гледаат надвор од земјата. Според истражувањето на Популациониот фонд на ОН (UNFPA), речиси секој втор млад човек во БиХ размислува за привремено или трајно заминување. Повеќето од нив сакаат стабилност, подобра перспектива, образование и работа. Истото истражување покажа дека меѓу младите доминира недовербата во јавните институции. Земјата што во војната ги загуби своите граѓани денес ги губи и во мир – тивко, со авионски билети за Германија, Австрија и Словенија.
Европската перспектива требаше да биде излезот од дејтонскиот лавиринт. Босна и Херцеговина доби кандидатски статус за членство во ЕУ во декември 2022 година, а во март 2024 година Европскиот совет одлучи да ги отвори пристапните преговори. Сепак, напредокот е бавен, бидејќи реформите бараат согласност од истите етнички елити што најмногу добиваат од постојниот систем. Дејтон беше замислен како привремено решение, скеле околу урнатина додека не се изгради нова куќа. Триесет и една година подоцна, скелето сè уште стои и полека станува самата куќа.
