По познатиот пример со регулативата за заштита на личните податоци (ГДПР), Брисел повторно покажува дека неговата регулаторна моќ се протега далеку над надворешните граници на Европската Унија. Речиси половина од светските компании кои во своите извештаи се повикуваат на Законот за вештачка интелигенција на ЕУ, воопшто немаат седиште на европскиот континент.
Анализата објавена од Фондацијата Томсон Ројтерс, базирана врз податоци од речиси 3.000 глобални компании, потврдува дека дури 47 отсто од фирмите што го наведуваат европскиот закон се со седиште надвор од Унијата. Овој феномен, познат како „Бриселски ефект“, покажува дека европските стандарди стануваат глобален бенчмарк за регулација на вештачката интелигенција, пред сè поради силните пазарни стимули за усогласување.
Законот, чии најстроги одредби стануваат целосно обврзувачки од август 2026 година, претставува прва сеопфатна правна рамка за вештачка интелигенција во светот. Неговиот екстратериторијален опфаќа ги засега сите организации чии AI системи се користат во Унијата или чии резултати влијаат врз европските граѓани, бизниси и институции. Казните за најсериозните прекршоци се драконски и достигнуваат до 35 милиони евра или дури 7 проценти од вкупниот глобален годишен приход на компанијата.
Иако Законот беше усвоен во 2024 година, неговата имплементација се одвива фазно. До крајот на 2025 година веќе беа ставени во сила забраните за најризичните форми на користење на оваа технологија, како и правилата за транспарентност. Она што следува во август 2026 година се строгите регулативи за системи со висок ризик, кои директно засегаат области како вработувањето, кредитирањето и здравството.
Сепак, истражувањето открива дека општата подготвеност на бизнис секторот е сè уште на ниско ниво. На глобално ниво, само 13 проценти од сите анализирани компании имаат каква било формална рамка за управување со вештачката интелигенција. Во рамките на тие 13 отсто, нешто повеќе од половината експлицитно го споменуваат европскиот закон.
Информатичката технологија е предводник во оваа трансформација, при што IT фирмите сочинуваат речиси четириесет проценти од сите компании надвор од ЕУ кои се усогласуваат со правилата. Северна Америка води во овој тренд, поттикната пред сè од американските технолошки и медицински компании кои остваруваат голем промет на европскиот пазар.
Соединетите Американски Држави нудат посебно интересен пример, бидејќи немаат сопствен федерален закон за вештачка интелигенција. Сепак, американските фирми учествуваат со дури 35 отсто во вкупниот број странски компании кои го имплементираат европскиот закон. Технолошките гиганти како Мајкрософт, Гугл, OpenAI и xAI веќе доброволно се прилагодуваат на европскиот Кодекс на добра практика за да го зачуваат пристапот до европскиот пазар.
И покрај тоа што компаниите што ги следат европските насоки имаат подобри стратегии за транспарентност, истражувачите предупредуваат на сериозни празнини во праксата. На глобално ниво, само 12,4 проценти од компаниите бараат човечка контрола и ревизија врз поединечните одлуки донесени од вештачката интелигенција, а уште помал број ги проценуваат потенцијалните повреди на работничките права. Од август 2026 година, ваквите проверки нема да бидат само избор, туку законска обврска за сите што користат високоризични AI системи.
