Речиси 85 проценти од луѓето во светот имаат барем една родова предрасуда кон жените, покажува Gender Social Norms Index 2023 на UNDP, на кој упатува Алијансата за родова еднаквост на работното место – GEA. Истражувањето опфаќа 80 земји и над 85 проценти од светското население, а податоците покажуваат дека напредокот е бавен: родовите предрасуди се намалиле од 86,9 проценти во периодот 2010–2014 на 84,6 проценти во периодот 2017–2022 година.
Токму овие податоци отвораат многу пошироко прашање од статистика: зошто формалната еднаквост сè уште не значи и вистинска еднаквост во секојдневниот живот?
На хартија, светот направи напредок. Жените имаат поголем пристап до образование, законите во многу земји гарантираат еднакви можности, а нивната застапеност во политиката и јавниот живот е поголема од пред неколку децении. Но, зад институционалниот напредок останува еден потежок слој за промена – ставовите, стереотипите и невидливите очекувања за тоа „што ѝ прилега“ на една жена, а што на еден маж.
Тоа значи дека законите, квотите и формалната застапеност на жените често се движат побрзо од општествените ставови. Предрасудите не се присутни само кај мажите, туку и кај жените, бидејќи се формираат уште од најрана возраст: преку семејството, образованието, медиумите, религијата и работното место. Токму затоа нивната промена е побавна и потешка од промената на законите.
Најизразени се предрасудите поврзани со физичкиот интегритет, односно ставовите за насилството и репродуктивните права, кои се присутни кај 75 проценти од луѓето. Политички предрасуди имаат 61 процент, а економски 60 проценти од луѓето, што помага да се објасни зошто жените и понатаму потешко стигнуваат до лидерски позиции, еднаква плата и вистинско учество во одлучувањето.
Македонија: жените се присутни, но не секогаш таму каде што се носат одлуките
Во Македонија, родовата еднаквост одамна не е непозната тема. Постојат закони, стратегии, квоти, институционални механизми и јавни кампањи. Но, секојдневната реалност покажува дека проблемот не е само дали жените се присутни, туку каде се присутни и колкава моќ навистина имаат.
Во политиката, жените се видливи, но не и рамномерно застапени на сите нивоа. Во 2025 година жените држат околу 39 проценти од пратеничките места, што е блиску до законската квота, но сликата драстично се менува кога ќе се погледне извршната и локалната власт. Само мал број жени се на министерски позиции, а на локално ниво жените градоначалнички се исклучок, не правило.
Тоа покажува дека квотите можат да отворат врата, но не секогаш ја менуваат структурата на моќ. Жените влегуваат во институциите, но често потешко стигнуваат до највисоките позиции, до ресурсите, до партиските центри на одлучување и до јавниот простор во кој се гради политички авторитет.
Слична е состојбата и на пазарот на труд. Жените во Македонија се образовани, активни и присутни во многу професии, но економската нееднаквост останува силна. Податоците на UNDP за Македонија укажуваат дека жените сочинуваат голем дел од неактивното население, а семејните и обврските поврзани со грижа сè уште најчесто паѓаат врз нив.
Предрасудата не секогаш звучи како дискриминација
Најголемиот проблем со родовите предрасуди е што тие често не се препознаваат како дискриминација. Тие звучат како „традиција“, „практичност“, „нормален ред на работите“ или „така било отсекогаш“.
Затоа родовата еднаквост не може да се мери само преку бројот на жени во училници, канцеларии или институции. Таа се мери и преку тоа дали жените имаат еднаква слобода да одлучуваат, да заработуваат, да напредуваат, да грешат, да водат и да бидат сфатени сериозно.
Балканот: образовани жени, но бавна промена на моќта
Балканот ја носи истата противречност: жените се сè пообразовани, поприсутни во професионалниот живот и поактивни во јавната сфера, но традиционалните очекувања и понатаму силно ги ограничуваат нивните можности.
Според Global Gender Gap Index 2025, Србија предничи во регионот и е рангирана на 26. место во светот, со затворени 77,9 проценти од родовиот јаз. По неа следуваат Словенија и Албанија, додека Македонија е значително пониско – на 90. место, со затворени околу 69,9 проценти од родовиот јаз. Ова покажува дека регионот не напредува рамномерно и дека формалната еднаквост не секогаш се претвора во реална политичка и економска моќ.
Најбрз напредок најчесто се гледа во образованието, додека најбавни се промените таму каде што се носат одлуките. Жените завршуваат факултети, работат, водат бизниси и се активни во граѓанскиот сектор и администрацијата, но поретко се на врвот на партиите, компаниите, општините и институциите.
Ова не е само прашање на индивидуална амбиција, туку и на институционална поставеност: кој има пристап до мрежи на влијание, кој добива поддршка за напредување, кој има време и услови за кариера и кој сè уште се смета за „природен лидер“.
Во балканските општества, каде семејството и традицијата имаат силно место, жените често носат двоен товар. Тој товар ретко се гледа во статистиките, но силно се чувствува во кариерата, платата, слободното време и политичкото учество.
Светот напредува, но пребавно
Глобалната слика не е многу поразлична. Според Светскиот економски форум, во 2025 година светот има затворено околу 68,8 проценти од родовиот јаз. Најголем напредок има во образованието и здравството, но најголемите празнини остануваат во економијата и политичкото лидерство.
Тоа значи дека светот успеал да ги внесе девојчињата и жените во образовниот систем, но не успеал со исто темпо да ги внесе во центрите на моќ. Жените учат, работат и придонесуваат, но сè уште поретко управуваат со буџети, институции, компании и политички процеси.
Најважната лекција од глобалните податоци е дека еднаквоста не се случува автоматски. Поголемото образование не значи автоматски поголема плата. Поголемата видливост не значи автоматски поголема моќ. Законската еднаквост не значи автоматски промена на однесувањето.
Затоа предрасудите се една од најтврдокорните пречки. Тие преживуваат и кога законите се сменети. Се пренесуваат преку семејството, медиумите, училиштата, работните места и политичката култура. И токму затоа нивното менување бара повеќе од декларации.
Еднаквоста не е женско прашање, туку општествен тест
Од GEA предупредуваат дека кога повеќе од четири петтини од населението има барем една предрасуда кон жените, тоа директно влијае врз можностите за вработување, напредок во кариерата и учество во одлучувањето. Според Алијансата, поголемата видливост на жените во лидерски позиции може да помогне во намалување на предрасудите, но само ако е придружена со реални еднакви можности.
Во македонски контекст, тоа значи повеќе жени не само на листи, туку и на добитни позиции. Повеќе жени не само во администрацијата, туку и на раководни функции. Повеќе инвестиции во градинки, услуги за грижа и политики што ќе го намалат товарот на неплатената работа. Повеќе транспарентност за платите и напредувањето. И повеќе медиумска одговорност во начинот на кој се зборува за жените во јавниот живот.
Родовата еднаквост не е прашање на „женска борба“, туку тест за тоа колку едно општество навистина знае да го користи сопствениот потенцијал. Ако половина од населението постојано мора да докажува дека заслужува еднаква шанса, тогаш проблемот не е во жените. Проблемот е во системот што сè уште ги мери со различен аршин.
И токму затоа бројката од 85 проценти не треба да се чита само како глобална статистика. Таа е предупредување дека предрасудите не се далечен проблем. Тие се тука, во одлуките, во платите, во домашната работа, во политичките листи, во медиумските наслови и во секојдневните очекувања.
Прашањето веќе не е дали жените можат. Прашањето е дали општествата конечно се подготвени да престанат да им поставуваат дополнителни пречки.
