Од Србија до Албанија, незадоволството на младите сè почесто прераснува во пошироко политичко прашање. По пет последователни дена протести, илјадници студенти и млади Албанци продолжуваат да бараат оставка од премиерот Еди Рама. Сличностите со студентските протести против власта во Србија отвораат прашање: дали Рама се соочува со политички предизвик каков што Александар Вучиќ веќе искуси?

Тирана деновиве стана центар на еден од најсериозните бранови антивладини протести во Албанија. Она што започна како студентско незадоволство од состојбите во образованието, високите трошоци за студирање и неизвесната иднина на младите, прерасна во пошироко движење со јасно политичко барање – оставка на премиерот Еди Рама.

Во саботата, на 17 октомври, илјадници млади повторно излегоа пред Министерството за образование во Тирана, петти ден по ред. Дел од демонстрантите фрлаа камења кон полицијата, која возврати со солзавец, водени топови и средства за разбивање на толпата. Според извештаите на меѓународните медиуми, при интервенциите биле употребени и гумени куршуми.

И покрај апсењата, повредените и засиленото полициско присуство, протестите продолжуваат, а незадоволството веќе не е ограничено само на главниот град.

Од студентски барања до повик за оставка на Рама

Протестите во Албанија имаат подлабоки корени од последните судири на улиците на Тирана.

Уште од крајот на мај, младите се организираат преку движењето познато како „Фламинго револуција“, кое првично се спротивставуваше на контроверзен туристички проект поврзан со Џаред Кушнер, зетот на американскиот претседател Доналд Трамп.

Проектот во чувствително крајбрежно подрачје отвори прашања за заштитата на природата, транспарентноста и начинот на кој се носат одлуките за големите инвестиции.

Но со текот на времето, барањата се проширија. Младите сè погласно зборуваат за корупција, недостиг од работни места, скапо образование и ограничени можности за професионален развој.

Според анализата на „Ал Џезира“, незадоволството се акумулирало со месеци, додека дел од студентските претставници сметаат дека институциите не одговориле на нивните барања.

Српското сценарио: Кога студентите стануваат политички фактор

Споредбите со Србија произлегуваат пред сè од начинот на кој студентските протести прераснуваат во пошироко граѓанско незадоволство.

Во Србија, по трагедијата на железничката станица во Нови Сад во ноември 2024 година, студентските протести отворија прашања за институционалната одговорност, корупцијата и функционирањето на државата.

Протестите постепено се проширија надвор од универзитетите, привлекувајќи поддршка од различни општествени групи и создавајќи долготраен притисок врз власта на Александар Вучиќ.

Во Албанија, непосредните причини се поинакви, но постојат неколку важни сличности: младите се во центарот на мобилизацијата, незадоволството ги надминува првичните студентски барања, а институционалната доверба станува едно од главните политички прашања.

Сепак, постои и значајна разлика. Српското студентско движење долго време инсистираше на ненасилни собири, блокади и конкретни институционални барања. Во Тирана, пак, протестите во последните денови се проследени со сериозни насилни инциденти, пожари и директни судири со полицијата.

Поради тоа, не може да се тврди дека Албанија го повторува српското сценарио, но споредбата покажува колку брзо незадоволството на младите може да стане национално политичко прашање.

500 приведени и десетици повредени: Протестите не стивнуваат

Последните податоци на Ројтерс од 17 октомври покажуваат дека полицијата привела 500 демонстранти, од кои 330 биле ослободени. Регистрирани се околу 120 повредени полицајци и 45 демонстранти, иако се претпоставува дека вистинскиот број повредени граѓани е поголем.

Во меѓувреме, демонстрациите почнаа да се шират и во други албански градови, меѓу кои Скадар, Елбасан, Лежа и Корча.

Особено внимание привлече и одлуката на 25-годишната пратеничка Марјана Кочеку, која претходно беше избрана со поддршка на Социјалистичката партија на Рама, да им се приклучи на демонстрантите како независна пратеничка. Нејзиниот потег покажува дека незадоволството на младите наоѓа одглас и во политичките институции.

Рама одбива оставка, власта предупредува на насилството

Премиерот Еди Рама, кој е на власт од 2013 година и минатата година освои четврти мандат, засега одбива да поднесе оставка.

Неговиот став е дека политичките промени треба да се случуваат преку избори, а не под притисок на насилни протести. Владата го осудува уништувањето јавен и приватен имот и предупредува дека насилството го загрозува правото на мирно протестирање.

Од друга страна, демонстрантите тврдат дека нивните барања предолго биле игнорирани. Паралелно се појавија и обвинувања за прекумерна полициска сила, поради што седум полицајци се суспендирани додека се истражува нивното постапување.

Што им е заедничко на Рама и Вучиќ?

Двајцата политичари со години се соочуваат со критики од противниците во врска со корупцијата, институционалната одговорност и концентрацијата на политичка моќ. И двајцата ги отфрлаат обвинувањата и го нагласуваат изборниот легитимитет на својата власт.

Но една од најинтересните паралели е улогата на младите.

Во Србија, студентското движење успеа да го претвори барањето за одговорност за трагедијата во Нови Сад во поширока општествена мобилизација. Во Албанија, протестите против конкретен инвестициски проект и состојбите во образованието постепено прераснуваат во барање за политичка промена.

И во двете земји се поставува истото прашање: што се случува кога генерацијата што треба да ја гради иднината на државата смета дека нема доволно влијание врз одлуките што ја определуваат таа иднина?

Дополнителна, невообичаена врска претставуваат контроверзните инвестициски проекти поврзани со Џаред Кушнер. Во Албанија, плановите за туристички комплекс предизвикаа еколошки и антикорупциски протести, додека во Србија неговиот проект за поранешниот Генералштаб во Белград отвори прашања за заштитата на културното наследство и законитоста на институционалните одлуки.

Генерацијата што одбива да молчи

Случувањата во Тирана сè повеќе го надминуваат прашањето за студентските услови и стануваат тест за способноста на албанските институции да одговорат на поширокото незадоволство.

Дали протестите ќе доведат до политички промени, реформи или продолжена конфронтација засега е неизвесно. Ниту нивната масовност, ниту споредбата со Србија сами по себе не го определуваат исходот.

Сепак, едно е веќе видливо: младите во Албанија успеаја своите барања за образование, работа и институционална одговорност да ги постават во центарот на националната политичка дебата.

Рама и Вучиќ се соочуваат со различни околности, но со сличен предизвик – како да се обнови довербата на младите во институциите. А протестите во Тирана покажуваат дека тоа прашање веќе не може да се ограничи само на студентските клупи.