Додека новите тензии на Блискиот Исток повторно го отвораат прашањето за стабилноста на глобалните енергетски пазари, Балканот влегува во нов тест: кој има доволно резерви, алтернативи и стратегија да издржи нов шок? Одговорот покажува јасна поделба – некои земји веќе се позиционирани како отпорни, други остануваат ранливи.
Подготовеноста на една земја повеќе не се мери само со цената на струјата, туку со три клучни фактори: диверзификација на извори, домашно производство и капацитет за складирање. Токму овие параметри ја ставаат Романија на првото место во регионот.
Романија: домашниот гас како најсилен адут
Романија влегува во потенцијалната криза со најсилна позиција на Балканот. За разлика од повеќето соседи, таа има сопствено производство на природен гас и релативно ниска зависност од увоз. Ова значи дека дури и во услови на глобални прекини, нејзиниот енергетски систем не зависи целосно од надворешни извори.
Клучен момент е и проектот Neptun Deep во Црното Море, кој треба дополнително да го зголеми производството и да ја претвори Романија во нето-извозник на гас во следните години. Во комбинација со постојните подземни складишта и проширувањето на интерконекторите, земјата гради модел на енергетска самостојност што ретко се гледа во регионот.
Хрватска: LNG како регионален штит
На второто место најчесто се позиционира Хрватска, но од сосема друга причина. Таа нема романски тип на домашно производство, но има нешто што во криза станува клучно – директен пристап до глобалниот пазар на гас преку LNG терминалот на Крк.
Со зголемен капацитет од над 6 милијарди кубни метри годишно, терминалот не е важен само за Хрватска, туку и за соседните земји кои зависат од алтернативни извори. Ова ја прави Хрватска не само поотпорна, туку и потенцијален „енергетски хаб“ во регионот.
Дополнително, високото учество на обновливи извори во електроенергетскиот систем ја намалува потребата од увоз на фосилни горива, што е особено важно во услови на нестабилни пазари.
Грција и Бугарија: инфраструктурата како предност
Грција во последните години направи стратешки пресврт и денес игра клучна улога како влезна точка за гас во Југоисточна Европа. Со LNG терминали и нови пловечки капацитети, таа може да увезува гас од различни извори, вклучително и од САД.
Но, нејзината слабост останува зависноста од увоз и изложеноста на ценовни шокови. Таа е силна како транзитна земја, но не и целосно заштитена од глобалните турбуленции.
Бугарија, пак, значително ја подобри својата позиција по кризата од 2022 година. Интерконекторот со Грција и проширувањето на складиштето „Чирен“ овозможуваат поголема флексибилност и сигурност. Со намалена зависност од увоз во споредба со претходните години, Бугарија денес е постабилна, но и понатаму делумно зависна од надворешни извори.
Србија: брзи мерки, но структурна зависност
Србија се наоѓа во средината – земја што покажува способност за брзо кризно управување, но и сериозна структурна зависност. Со складишта за гас и договори за снабдување, таа успева краткорочно да го стабилизира пазарот.
Но, фактот дека најголем дел од гасот доаѓа од еден извор ја прави ранлива на геополитички промени. Мерките како ограничување на извоз или зголемување на резервите покажуваат реактивен пристап, но не и долгорочна диверзификација.
Албанија и Црна Гора: делумна отпорност
Албанија има специфична предност – нејзиниот електроенергетски систем во голема мера се потпира на хидроенергија, што ја прави помалку зависна од гас. Но, тоа не значи целосна сигурност, особено во сушни периоди или во услови на нафтена криза.
Црна Гора, пак, останува ограничена поради недостиг на развиен гасен систем и недоволни резерви. Новите законски решенија се чекор напред, но ефектите ќе бидат видливи дури на подолг рок.
Македонија, БиХ и Косово: најранливите
Најслабата позиција ја имаат земјите што зависат од еден влез, без складишта и без сопствено производство. Македонија е типичен пример: со ограничена гасна инфраструктура и без сопствени резерви, таа останува чувствителна на секој надворешен шок.
Проектите за интерконекција со Грција се важен чекор, но сè уште не се доволни за системска сигурност. Краткорочните мерки, како намалување на даноци, помагаат привремено, но не го решаваат основниот проблем.
Босна и Херцеговина има дополнителен институционален предизвик – недостиг на координирана енергетска политика на државно ниво. Косово, пак, е во најтешка позиција, со минимални резерви и ограничена инфраструктура.
