На 30 април светот го одбележува Меѓународниот ден на џезот – датум што УНЕСКО го прогласи во ноември 2011 година со јасна и недвосмислена порака: џезот не е само музика, тој е јазик на слобода, меѓукултурен дијалог и мир. Првпат беше одбележан во 2012 година, а денес, 15 години подоцна, се претвори во едно од најголемите глобални културни чествувања.
Зошто баш џезот?
Прашањето е легитимно: зошто токму овој жанр доби свој меѓународен ден, а не класиката, рокот или фолкот? Одговорот лежи во историјата и суштината на самата музика. Џезот е роден на крстопатот на културите – во него се вткаени афрички ритми, европска хармонија, блуз болка и американска слобода. Тој никогаш не бил музика на една нација или еден народ. Од самиот почеток бил јазик на оние кои немале глас, но имале звук.
Токму затоа УНЕСКО го препознала неговиот потенцијал далеку надвор од концертните сали. Во официјалните пораки на организацијата, џезот се опишува како средство за борба против дискриминацијата, за поттикнување на толеранцијата и за создавање простор за дијалог меѓу различни култури и заедници. Обединетите нации посочуваат дека овој ден ги поврзува заедниците, училиштата, уметниците и институциите низ целиот свет.
Херби Хенкок и идејата зад денот
Човекот кој стои зад Меѓународниот ден на џезот е легендарниот пијанист Херби Хенкок, амбасадор на добра волја на УНЕСКО. Тој не само што беше клучен за воспоставувањето на денот, туку со децении го промовира џезот како филозофија, а не само жанр. „Корените на џезот се во човечноста,” вели Хенкок, „а неговите вредности (соработка, почит и слобода) се поважни денес отколку кога и да е.”
За Хенкок, џезот е модел за тоа како луѓето треба да комуницираат: да се слушаат, да импровизираат заедно, да остават простор еден за друг. Во свет каде јавниот говор сè повеќе се поларизира, таа идеја звучи и идеалистички и неопходно.
190 земји, еден ден, еден јазик
Денешното чествување е навистина глобално. Настани се организираат во повеќе од 190 земји и во сите 50 американски држави, а секоја година еден град ја презема улогата на главен домаќин со централен All-Star Global Concert во кој учествуваат музичари од целиот свет.
Годинава, во 2026, тоа е Чикаго – градот кој го вдомил блузот, го изградил своројот звук и дал непроценлив придонес кон историјата на џезот. Претходната, 2025 година, главниот концерт се одржа во Абу Даби, потврдувајќи дека џезот денес е музика на сите меридијани – не само западна, не само американска, туку вистински универзална.
Покрај концертите, денот вклучува и бесплатни онлајн образовни програми за ученици и публика на сите нивоа, со фокус на историјата, богатството и современата релевантност на џезот. Целта е јасна: следните генерации да не го паметат џезот само како нешто старо и замрено, туку да го доживеат како жива, дишечка уметност.
Скопје го слави денот со отворена програма
И Македонија е рамноправен дел од оваа глобална мрежа. Годинашното локално чествување е поврзано со фестивалот „Today It’s All About Jazz – Vol.10″, кој поради временските услови беше преместен од отворениот Парк „Ибни Пајко” во салата на Македонската филхармонија – но со непроменета програма и, она што е најважно, со слободен влез за публиката.
Програмата е богата и разновидна. Посетителите ќе можат да уживаат во целодневен џез маратон со домашни и меѓународни изведувачи. На сцената ќе настапат Peach Vice Jazz и Next to Silence, а посебно место во програмата зазема проектот „Frantik Zen” на каталонскиот музичар Арнау Гарофе. Вечерта кулминира со концертот „Jaco Lives!”, оддавање почит на легендарниот басист Јако Пасториус, во изведба на Националниот џез оркестар со Дејн Алдерсон под диригентство на Сиги Фајгл. А за крај, на сцена стапува и „Леб и сол” – бенд кој сам по себе е жива историја на македонската музика и доказ дека границите меѓу жанровите одамна се избришани.
Повеќе од музика
Меѓународниот ден на џезот не е само празник за љубителите на овој жанр. Тој е потсетник дека културата има моќ да дејствува таму каде политиката, институциите и јавниот говор честопати не успеваат – да отвори простор за слушање, за импровизација, за заедничко присуство и заемна почит.
Во денешно време, кога светот се соочува со поларизација, конфликти и длабоки културни поделби, идејата дека една музика може да биде јазик на дијалог можеби звучи наивно. Но токму врз таа „наивна” идеја Меѓународниот ден на џезот се гради веќе 15 години – и со секоја нова година, со секој нов концерт и секој нов млад музичар кој ја открива оваа музика, таа идеја станува помалку идеалистичка и повеќе вистинита.
Денес, на 30 април, светот свири заедно. И Скопје е дел од тој звук.
