Антивладините протести што повторно го тресат Иран не се новост, но овојпат имаат поинаква тежина. Демонстрациите не се ограничени на еден град, една социјална група или едно конкретно барање. Тие се појавуваат паралелно во различни делови од земјата, со јазик што станува сè појасен: проблемот не е само економијата, туку самиот систем.
Режимот реагира на вообичаен начин – со репресија, масовни апсења и интернет-помрачување – но токму таа реакција ја открива длабочината на кризата. Власт што е сигурна во својата легитимност не мора да го гаси интернетот за да опстане.
Зошто Иран не може да се чита како „уште една исламска држава“
Иран често се сведува на поедноставена слика: исламска република, ајатоласи, санкции, конфронтација со Западот. Но таа рамка е недоволна за да се разбере зошто протестите се толку упорни и зошто режимот, и покрај силниот апарат, никогаш не успева целосно да го скрши општеството.
Иран не започнува со Исламската револуција. Тој е наследник на Персија – цивилизација со континуитет од неколку илјади години, со длабоко вкоренета култура, јазик, поезија и чувство за идентитет што не може лесно да се препише или избрише. Исламот во Иран историски бил апсорбиран, преведен и обликуван низ персиската традиција – не обратно.
Токму затоа сегашниот конфликт не е само политички. Тој е цивилизациски судир внатре во една држава.
Од монархија до теократија – прекин, не еволуција
Во 20 век, Иран минува низ авторитарна, но секуларна модернизација под династијата Пахлави. Државата не била демократска, но била ориентирана кон иднина: урбана средна класа, образование, жени во јавниот простор, културен живот. Падот на шахот не бил резултат на желба за теократија, туку на губење легитимност и на серија погрешни проценки – внатрешни и надворешни.
Исламската револуција од 1979 година не претставува природен развој, туку нагло историско скршнување. Со враќањето на Хомеини, револуцијата брзо се претвора во систем што ги елиминира сите сојузници и ја концентрира моќта во рацете на верската елита.
Зошто протестите постојано се враќаат
Денешните протести се само најновата фаза во долг процес. Иранското општество е младо, образовано и поврзано со светот, дури и кога режимот се обидува да го изолира. Жените, студентите и урбаната младина не протестираат само против конкретни мерки, туку против живот под постојан надзор, контрола и идеолошка принуда.
Слоганите што се слушаат на улиците зборуваат за живот, слобода и достоинство – категории што не можат да се задоволат со козметички реформи. Затоа секој бран на репресија создава само привремена тишина, не и стабилност.
Што следува
Режимот сè уште има сила. Но силата не е исто што и легитимност. Иран денес е држава во која власта преживува преку контрола, додека општеството се оддалечува – културно, вредносно и генерациски.
За да се разбере што се случува на улиците на Техеран, Исфахан или Шираз, потребно е да се погледне подалеку од дневните вести. Овој бунт не започнал вчера, и нема да заврши со едно соопштение или едно апсење.
Во наредните текстови ќе ги разгледаме клучните слоеви на оваа приказна – од периодот на Пахлави, преку културата и забранетите симболи, до надворешната политика и регионалната улога на Иран. Само така може да се разбере зошто оваа држава повторно и повторно се соочува со сопственото општество.
