Новата влада во Прага сака да го промени уставот за да ја зајакне чешката круна како законско средство за плаќање и да го гарантира правото на користење готовина, а не само картички. Зошто беше дадено ова ветување и дали ќе биде исполнето?
Новата десничарска популистичка влада на Андреј Бабиш даде цврсто ветување дека Чешка никогаш нема да го усвои еврото. Наместо тоа, владата има намера да ја консолидира чешката круна како законско средство за плаќање и да го гарантира правото на користење готовина, пишува ДВ.
„Ветуваме дека нашата влада нема да го усвои еврото ниту ќе преземе никакви чекори кон негово воведување“, се наведува во политичката програма што новата влада – коалиција на партијата на Бабиш АНО, евроскептичните Возачи за себе и крајно десничарската СПД – ја усвои на својот инаугуративен состанок на кабинетот во понеделник.
„Ќе му предложиме на парламентот чешката круна да биде вклучена во Уставот на Чешката Република – заедно со правото на поседување и користење готовина како законско средство за плаќање.“
Може ли чешката влада да го одржи своето ветување?
Тоа е големо и – засега – празно ветување.
Владата на Бабиш има 108 места во Долниот дом. Сепак, за промена на Уставот е потребно мнозинство од три петтини, што значи најмалку 120 од 200 пратеници во Домот на пратеници.
Дури и да се надмине таа пречка, Сенатот останува, каде што прагот е уште повисок, бидејќи промената на Уставот би морала да биде поддржана од три петтини од сите – присутни – сенатори, од кои има 81. Засега, сепак, само 15 сенатори се на страната на владата.
Вистина е дека чешкиот претседател Петр Павел нема право да стави вето на уставните закони – тој само ги прогласува. Сепак, парламентарната аритметика го прави ова политичко ветување неостварливо. Па зошто воопшто да се обидуваме да го оствариме?
Политички гест
„Тоа е политички гест“, рече Роберт Брестан, главен уредник на независниот новински портал Hlídací Pes (Надзорник). „Тоа е неизговорена демонстрација на отпор кон еврото, или пошироко кон Европската Унија, обезбедена од дел од владејачката коалиција, особено од СПД. Нивните гласачи реагираат на тоа“, изјави тој за ДВ.
„Веројатноста дека параграфот за „чешката круна засекогаш“ ќе влезе во чешкиот устав е – според мене – во суштина нула“, вели Брестан. „Коалицијата нема гласови за тоа ниту во Домот на пратениците ниту во Сенатот.“
Симболиката на готовината
Правото на користење готовина, во меѓувреме, е честа тема на популистичките и крајно десничарските партии низ Европа. Има малку врска со практичноста, а многу повеќе со симболиката: спротивставувањето е поврзано со недовербата кон државата и нејзините институции; готовината се перцепира како заштита од надзор, контрола или произволна моќ.
Во крајно десничарските кругови, постои широко распространет страв од „дигитализација наметната одозгора“, што често се поврзува со страв од систем на социјален кредит или „дигитален тоталитаризам“.
Се совпаѓа со анти-Европската Унија, изразува отпор кон перцепираната хармонизација водена од Брисел и повикува на суверенитет и лична слобода.
Чесите веќе имаат право да користат готовина
Сепак, Роберт Брестан истакнува дека некои владини претставници очигледно имаат лична преференција за чување средства „под душек“.
„На пример, во својата имотна карта, пратеникот на Возачите Филип Турек изјави дека има девет милиони круни [околу 370.000 евра или 434.000 долари] во готовина. Јиндрих Рајхл (пратеник на СПД), во меѓувреме, рече дека има шест милиони. Тоа е… чудно“, рече тој.
Брестан, исто така, истакна дека правото на користење готовина е веќе вклучено во чешкиот закон – Закон бр. 136/2011 за циркулација на банкноти и монети. Секој трговец кој одбива да прифати готовина веќе го крши законот, освен ако не постојат јасни олеснителни околности.
Како што наведува, во пракса ситуацијата често е обратна – кога продавницата не прифаќа картички – и тоа предизвикува јавно незадоволство. Чесите се дигитална нација, со рацете постојано на своите паметни телефони.
Каква улога игра еврото во сето ова?
Чешката Република формално се обврза на воведувањето на еврото кога се приклучи на Европската Унија во 2004 година. Сепак, оттогаш, последователните влади го одложуваа потенцијалниот датум на воведување.
Со владата на Бабиш, тоа сега е трепкава бледа точка на далечниот хоризонт, едвај видлива. Чешкото население сè уште е во голема мера непријателски настроено кон воведувањето на единствена европска валута.
„(Јавното противење на воведувањето на еврото) е длабоко вкоренето и прашањето е политички многу чувствително“, рече Мартин Ел, главен аналитичар во економскиот дневен весник „Хосподарске новини“. „Стравот е поврзан со скептицизмот во врска со кризата во еврозоната во минатото, чувството на губење на суверенитетот и можноста за зголемување на цените“, изјави Ел за ДВ.
„Со оглед на традиционалниот чешки евроскептицизам – заедно со поранешниот претседател Вацлав Клаус, кој со децении доминираше во дискурсот за Европа – како и неодамнешниот пораст на популизмот и национализмот, би било политичко самоубиство за кој било политичар или партија да се залага за воведување на еврото“, вели тој.
Што мислат чешките компании и граѓани?
Познато е дека многу чешки компании го поддржуваат усвојувањето на еврото и дека многумина веќе го користат во трансакциите. Сепак, Мартин Ел вели дека нивното влијание врз политичарите во земјата – дури и во „про-бизнис“ владата на Бабиш – е ограничено. „Тоа е високо политичко прашање кое секој може хистерично да го злоупотреби – поради што компаниите се плашат од јавна реакција исто колку и политичарите“, рече Ел.
Малцинство набљудувачи веруваат дека чешките компании и граѓани на крајот ќе се префрлат на еврото без оглед на сè, и дека владата и централната банка ќе мора да го следат примерот. Мартин Ел не е убеден. „Не го гледам ова како силна промена.“ На пример, речиси и да нема хипотекарни кредити деноминирани во евра, што би можело да биде сигнал дека Чесите повеќе му веруваат на еврото отколку на круната.“
Последниот џокер е претседателот Петр Павел, кој ужива поддршка од граѓаните и кој ја повика нацијата барем да започне да разговара за својата обврска за усвојување на еврото, во согласност со условите за пристапување во ЕУ пред две децении. Засега, тој повик во голема мера останува неисполнет.
