Клучна сфера на иранско влијание на Западен Балкан веројатно ќе биде информацискиот простор, каде што конкурентските произраелски и проирански наративи би можеле да ја интензивираат поларизацијата во општествата во овој европски регион.
Џорџо Кафиеро, извршен директор на консултантската куќа за геополитички ризици „Галф Стејт Аналитика“ со седиште во Вашингтон, изјави за Радио Слободна Европа/Радио Либерти. Тој исто така истакна дека и покрај некои мали разлики, Русија и Иран во голема мера делат слични интереси на Западен Балкан.
„Постојните линии на поделба меѓу прозападните и проруските актери во регионот се особено релевантни кога станува збор за проценка на тоа како конфликтот меѓу САД и Израел, од една страна, и Иран, од друга страна, би можел да се одвива во овој дел од Европа“, нагласи Кафиеро.
Безбедносни и дипломатски ризици?
Потребно е да се направи разлика помеѓу „безбедносните и дипломатските аспекти“ во однос на тоа како секоја од шесте земји од Западен Балкан ја гледа војната со Иран, изјави за РСЕ/РЛ Вук Вуксановиќ, професор по надворешна политика и големи стратегии на Одделот за воени студии на Кингс колеџ во Лондон.
„Од безбедносна перспектива, ако зборуваме за тоа кои земји се најранливи на пренос на нестабилност, тоа е, секако, Србија, како најстратешки важна земја, но уште повеќе Босна и Херцеговина поради историските врски на Иран таму за време на војната“, рече Вуксановиќ, истакнувајќи дека „иранските мрежи“ не се толку силни денес.
За време на војната во Босна и Херцеговина, Техеран испраќаше оружје до босанската армија, честопати и покрај ембаргото за оружје. Во тоа време, Иран промовираше исламско единство и покрај својата шиитска природа и разликите со сунитскиот ислам што доминира во Босна.
Иран беше клучен сојузник на босанската армија за време на војната (1992–1995), обезбедувајќи воена, разузнавачка и хуманитарна помош. Техеран испраќаше оружје, обучувачи и волонтери, вклучувајќи членови на Револуционерната гарда и Хезболах, за да ја поддржат босанската страна. Проценките за бројот на ирански борци варираат, а некои разузнавачки извори го ставаат бројот на дури 4.000.
„Теоретски, секогаш е можно Балканот да стане место каде што може да се случи некаков судир меѓу Израел и Иран, бидејќи во регионот има релативно полесни цели во споредба со западните земји“, предупреди Вуксановиќ.
Тој додаде дека не може да се исклучи ризикот од „религиозна радикализација или напади од радикализирани лица – таканаречени осамени волци“, потсетувајќи на инцидентите во Сараево во 2011 година и пукањето пред амбасадата на САД, како и нападот во Белград во 2024 година, кога жандармериски офицер беше ранет со самострел пред израелската амбасада.
Во октомври 2021 година, Мевлид Јашаревиќ испука над сто куршуми кон зградата на амбасадата во Сараево, тешко ранувајќи го полицаецот Мирсад Велиќ. Јашаревиќ беше осуден на 15 години затвор за терористичкиот чин.
Милош Жујовиќ, тогаш 25-годишен од Младеновац, нападнал полицаец пред израелската амбасада на 29 јуни 2024 година. Тој се преобратил во ислам и го зел името Салахудин, заколнувајќи се на верност на водачот на Исламската држава, Абу Хафс ал-Хашими ал-Курајши.
Инцидентот се совпаѓа со десетгодишнината од прогласувањето на таканаречениот калифат на Исламската држава во 2014 година. На својот врв, калифатот контролирал над една четвртина од територијата на Ирак и Сирија, но престанал да постои во 2019 година по губењето на последните упоришта. Истата година, Абу Бакр ал-Багдади бил убиен од американските специјални сили.
Полицаецот, ранет од самострел, го застрелал напаѓачот во самоодбрана, а Жујовиќ починал од раните.
Покрај Србија и Босна и Херцеговина, Вуксановиќ ја посочува и Албанија како потенцијално ранлива земја поради присуството на иранската опозициска организација „Народни муџахедини на Иран“ (МЕК).
Во кампот во Менце, мало село во централна Албанија, се сместени околу 3.000 членови на организацијата. Албанската влада се согласи да ги прифати на барање на САД и ОН, а во 2016 година започна трансферот на над 2.000 луѓе. Кампот Ашраф 3 подоцна беше изграден во близина на Тирана и Драч.
Присуството на МЕК доведе до прекин на дипломатските односи меѓу Албанија и Иран и тензии, вклучително и серија сајбер напади во 2022 година што премиерот Еди Рама му ги припиша на Иран. Техеран ги негира обвинувањата.
Кафиеро, исто така, забележува дека Албанија зазела тврд став против Иран, додека Босна и Херцеговина се дистанцирала од Техеран, а Србија водеше поизбалансирана политика, одржувајќи врски и со Иран и со Израел.
„Различните ставови за Иран одразуваат пошироки ориентации на надворешната политика“, објаснува тој.
Северна Македонија и Црна Гора поддржуваат акција против Иран, но со претпазлив акцент на дипломатијата.
За Србија, Вуксановиќ забележува дека треба „внимателно да се балансира“ бидејќи Иран не го признава Косово, а Израел останува важен канал за администрацијата на Трамп.
Нови ризици за миграција?
Иако ЕУ би можела да ги користи миграциските текови како хибридна алатка, Вуксановиќ вели дека е прерано да се извлечат такви заклучоци, но тој укажува на лекциите од кризата во 2015 година.
„Секоја нестабилност на Блискиот Исток би можела да генерира нови миграциски бранови низ Балканот поради неговата географска локација“, вели тој.
Тој вели дека ако Иран, земја со околу 90 милиони жители, се дестабилизира посериозно, потенцијалот за миграциски шок би бил значително поголем отколку во Сирија.
Според УНХЦР, помеѓу 600.000 и 1 милион ирански домаќинства, или до 3,2 милиони луѓе, веќе ги напуштиле своите домови од крајот на февруари, при што повеќето од нив се иселуваат од големите градови.
Агенцијата за азил на Европската унија предупредува дека дури и делумна дестабилизација на Иран би можела да доведе до невидени миграциски текови. Раселувањето на само 10% од населението би било споредливо со најголемите бегалски кризи во последните децении.
Преземено од Радио Слободна Европа/Радио Либерти (на српски)
