Војната меѓу САД, Израел и Иран може да предизвика сериозни потреси во светската економија, чии последици би се почувствувале далеку надвор од Блискиот Исток. Иако растот на цените на нафтата е највидливата последица, економските ризици се многу пошироки.
Енергетските пазари веќе се нестабилни
Самото избувнување на војната и фактот што Иран ја презеде контролата врз Ормускиот Теснец доведоа до нестабилност на глобалните енергетски пазари. Овој теснец се наоѓа меѓу Оман и Иран и го поврзува Персискиот Залив со Оманскиот Залив и Арапското Море.
Светската економија во голема мера зависи од транспортот на нафта низ Ормускиот Теснец, преку кој поминуваат околу 20 проценти од светската потрошувачка на нафта.
По ескалацијата на конфликтот, цените на нафтата на меѓународните пазари веќе пораснаа на околу 84 долари за барел, а во Европа нагло се зголемија и цените на природниот гас.
Напади врз клучна енергетска инфраструктура
Проблемот не се ограничува само на блокадата на теснецот. По напад со дрон, саудиската државна нафтена компанија Saudi Aramco привремено ја затвори својата најголема рафинерија во Рас Танура во Саудиска Арабија, со капацитет од околу 550.000 барели дневно.
Во исто време, Катар, еден од најголемите светски производители на течен природен гас (LNG), го прекина производството во големиот енергетски комплекс Рас Лафан по нападите врз енергетската инфраструктура.
Анализата на Reuters наведува дека глобалниот пазар на нафта би можел да го апсорбира шокот ако нарушувањата траат само неколку дена. Но доколку конфликтот продолжи, би можело да дојде до долгорочни нарушувања во глобалниот енергетски систем.
Катарскиот министер за енергетика Саад Шерида ал-Кааби предупреди дека војната на Блискиот Исток може буквално да ги „урне светските економии“, додавајќи дека извозниците на енергија од Персискиот Залив би можеле да го прекинат производството во рок од неколку недели. Во такво сценарио, цената на нафтата би можела да достигне 150 долари за барел.
Загрозени се клучни точки на светската трговија
Покрај енергетскиот сектор, конфликтот сериозно ја погодува и глобалната трговија. Во последните денови Иран со дронови и балистички ракети нападна повеќе цели во регионот, меѓу кои нафтени платформи, рафинерии, аеродроми, пристаништа, хотели и трговски бродови.
Според анализата на списанието Foreign Policy, ова е првиот конфликт по Втората светска војна кој директно погодува градови и инфраструктура што претставуваат клучни центри на глобализираната економија.
Истражувањето на аналитичката компанија Kpler покажува дека десетици контејнерски бродови се заглавени во Персискиот Залив или чекаат дозвола за минување низ Ормускиот Теснец, додека многу бродски компании веќе почнале да ги пренасочуваат своите рути.
Затворени пристаништа и прекин на воздушниот сообраќај
Меѓу погодените инфраструктурни точки е и пристаништето Џебел Али во Дубаи, најголемото контејнерско пристаниште на Блискиот Исток и едно од десетте најпрометни во светот, кое привремено ја прекина работата.
Паралелно со тоа, привремено беше прекинат и воздушниот сообраќај на Меѓународниот аеродром Дубаи – второто најпрометно авијациско јазол во светот. Овој аеродром, заедно со оние во Доха и Абу Даби, поврзува речиси две третини од светската популација во радиус од осум часа лет.
Покрај патничкиот сообраќај, аеродромите во Персискиот Залив обработуваат и околу 10 проценти од глобалниот воздушен товарен транспорт.
Дубаи како глобален финансиски центар
Дубаи е и важен финансиски и трговски центар, преку кој минуваат околу 15 проценти од светската трговија со злато. Во градот се наоѓаат и бројни финансиски институции и компании за трансфер на пари.
Државните инвестициски фондови од земјите на Персискиот Залив играат огромна улога во светските инвестиции. Само во 2025 година, седумте најголеми фондови од регионот учествувале со 43 проценти од глобалните државни инвестиции, односно околу 126 милијарди долари.
Војната ги загрозува инвестициите и финансиските текови
Поради војната, поморскиот сообраќај низ Ормускиот Теснец падна на само една петтина од вообичаеното ниво, додека повеќе од 70 проценти од летовите кон Обединетите Арапски Емирати, Катар и Бахреин се откажани.
Берзите во регионот бележат пад или привремено го прекинаа тргувањето, а значително забави и трговијата со злато во Дубаи.
Според Financial Times, најбогатите арапски држави размислуваат да ги преиспитаат своите инвестиции во странство за да го ублажат финансискиот притисок од војната меѓу САД и Иран. Бидејќи нивните државни фондови се меѓу најголемите инвеститори во светот, таков потег би можел да претставува политички притисок врз администрацијата на Доналд Трамп.
Последици и за Европа
Последиците од конфликтот би можеле да се почувствуваат и во Европа, која по руската инвазија врз Украина сè повеќе зависи од увоз на енергенси од Персискиот Залив.
Особено зависни од LNG што минува низ Ормускиот Теснец се Обединетото Кралство, Италија, Белгија и Полска.
Според проценките на Goldman Sachs, инфлацијата во САД би можела да порасне од 2,4 проценти на почетокот на годината на околу 3 проценти до крајот на 2026 година.
Истовремено, аналитичарите од Oxford Economics проценуваат дека конфликтот би можел да ја зголеми инфлацијата во еврозоната за 0,3 до 0,5 процентни поени.
Повисоките цени на енергијата, според Goldman Sachs, би можеле да го намалат економскиот раст во еврозоната, Обединетото Кралство, Шведска и Швајцарија.
Економистот Даниел Штелтер за Euronews предупредува дека веќе ослабеното евро може да се најде под дополнителен притисок бидејќи инвеститорите ќе се насочат кон доларот, кој традиционално се смета за побезбедна инвестиција.
Аналитичарите предупредуваат дека најлошото сценарио би било долготрајна ескалација на војната на Блискиот Исток, што би предизвикало масовни нарушувања во снабдувањето со енергија и сериозни економски последици – особено за Европа.
