Смртта на врховниот лидер на Иран, Али Хамнеи, означува историски пресврт за Исламската Република. Според повеќе меѓународни извештаи, Хамнеи бил убиен во заеднички американско-израелски воздушен напад врз Техеран за време на операцијата „Epic Fury“. Со тоа завршува речиси 37-годишното негово владеење, кое беше дефинирано од апсолутна религиозна и политичка контрола.
Неговото владеење не беше класична автократија. Тоа беше систем изграден врз три столба на моќ: идеолошко-религиозна доминација, воено-безбедносен апарат и широка регионална мрежа на влијание. Токму тие три елементи му овозможија да ја задржи контролата врз Иран и да ја прошири моќта на земјата далеку надвор од нејзините граници.
Првиот столб: Апсолутна религиозна власт
Али Хамнеи ја наследи позицијата врховен лидер во 1989 година, по смртта на основачот на Исламската Република, Ruhollah Khomeini. Основата на неговата моќ лежеше во концептот „Велајат-е факих“ – владеење на исламскиот правник, доктрина што му дава врховна власт над сите државни институции.
Како врховен лидер, Хамнеи имаше последен збор за клучните одлуки: од надворешна политика и нуклеарна програма, до назначување на судии, команданти и медиумски директори. Тој формално стоеше над парламентот, владата и претседателот. Според анализи на Council on Foreign Relations, функцијата врховен лидер во Иран е најмоќната политичка позиција во земјата и фактички ја концентрира целата државна власт.
Вториот столб: Исламската револуционерна гарда
Вториот клучен елемент беше Islamic Revolutionary Guard Corps (IRGC). Основана по Исламската револуција во 1979 година, гардата со текот на времето прерасна во паралелна воена, безбедносна и економска сила.
Со околу 150.000 припадници, IRGC директно му одговарале на Хамнеи. Таа не беше само воена структура, туку и економски гигант – контролираше компании во енергетиката, телекомуникациите, градежништвото и банкарството. Според извештаи на BBC и Reuters, гардата често се опишува како „држава во држава“.
Преку елитната единица „Кудс“, IRGC управуваше со надворешните операции на Иран, финансирајќи и обучувајќи вооружени групи низ Блискиот Исток. Овој механизам му овозможи на Хамнеи да проектира моќ без директна воена конфронтација.
Третиот столб: „Оската на отпорот“
Хамнеи ја искористи комбинацијата од идеологија и воена сила за да изгради т.н. „Оска на отпорот“ – мрежа на сојузници и прокси-групи што делуваат против Израел и западното влијание во регионот.
Меѓу најзначајните партнери беа либанскиот Hezbollah, јеменските Houthis, како и поддршката за режимот на Bashar al-Assad во Сирија. Преку оваа мрежа, Иран стекна стратешка длабочина и можност да влијае врз конфликтите во Либан, Сирија, Ирак и Јемен.
Според анализите на International Crisis Group, ваквата стратегија му овозможи на Иран да стане клучен играч во регионалната безбедност, без да влезе во директна војна со големите сили.
Што значи неговата смрт?
Смртта на Хамнеи создава потенцијален вакуум на моќ. Во нападот, според извештаите, загинале и високи функционери на IRGC, што дополнително ја усложнува ситуацијата. Сепак, системот на Исламската Република беше дизајниран да преживее вакви шокови.
По смртта на Ruhollah Khomeini, режимот успешно организираше транзиција. И сега, според уставот, привремен совет составен од претседателот, претседателот на парламентот и шефот на судството ја презема функцијата до избор на нов врховен лидер.
Но, вистинскиот предизвик можеби нема да дојде од институциите, туку од улицата. Иран со години се соочува со економски санкции, инфлација и масовни протести. Според Amnesty International, последните години беа обележани со брутални репресии врз демонстрантите.
Глобални последици
Секое дестабилизирање на Иран има директни последици врз глобалната безбедност и енергетските пазари. Иран е клучен играч во Персискиот Залив, низ кој поминува значителен дел од светската нафта. Аналитичарите на International Energy Agency предупредуваат дека ескалација во регионот може да предизвика раст на цените на горивата на светските берзи.
Покрај тоа, иднината на иранската нуклеарна програма и односите со САД и Израел остануваат неизвесни. Без Хамнеи како централен авторитет, може да дојде до борба меѓу тврдолинијашките и прагматичните фракции во системот.
Владеењето на Али Хамнеи беше изградено врз внимателно конструирани три столба: религиозна апсолутна власт, моќна воена структура преку IRGC и регионална мрежа на сојузници позната како „Оска на отпорот“. Неговата смрт не е само крај на една ера, туку тест за опстанокот на целиот систем.
Прашањето повеќе не е само кој ќе го наследи. Прашањето е дали Исламската Република, под притисок однадвор и одвнатре, ќе успее да го одржи балансот на моќ што го дефинираше речиси четири децении.
