Кога се зборува за подемот на крајната десница меѓу младите Европејци, доминантните објаснувања речиси секогаш се вртат околу економската несигурност, миграцијата, „изгубените работни места“ или наводната културна закана. Во есејот објавен на Aeon, антропологинјата Агњешка Пашјека нуди поинаков, подлабок и вознемирувачки агол: младите не се движат кон радикалната десница само од гнев или страв, туку од копнеж. Копнеж по припадност, по јасност и по чувство дека некаде навистина припаѓаат.
Пашјека ја одбива удобната теза дека радикализмот е исклучиво производ на економски поразени или маргинализирани групи. Нејзините истражувања покажуваат дека многу млади луѓе што се приклонуваат кон крајнодесничарски движења не се нужно „исфрлени“ од системот. Напротив, тие често се образувани, социјално активни и свесни за светот околу себе. Она што им недостига не е информација, туку смисла.
Во современите либерални општества, индивидуализмот долго време се промовира како врвна вредност. Секој е одговорен за себе, секој мора сам да се „оствари“, сам да ја изгради својата приказна. Но она што ретко се признава е цената на тој модел: распаднати заедници, ослабени колективни врски и чувство на осаменост што особено силно ги погодува младите. Во таков контекст, крајната десница не настапува само како идеологија, туку како замена за заедница.
Токму тука лежи клучниот увид на Пашјека. Радикалните десничарски движења нудат нешто што модерното општество сè почесто не успева да го обезбеди: јасен морален код, симболика, ритуали и чувство дека си дел од „нешто поголемо“. Тие функционираат како затворени светови со свои правила, хиерархии и наративи, во кои младите добиваат улога, идентитет и признание. Не затоа што светот е премногу сложен, туку затоа што им е кажано дека конечно е разбирлив.
Ова не значи дека крајната десница е безопасна или дека нејзините идеи треба да се релативизираат. Напротив, Пашјека е јасна дека станува збор за движења кои често промовираат исклучување, омраза и авторитаризам. Но токму затоа е важно да се разбере нивната привлечност. Ако радикализмот се третира исклучиво како ирационален порив или како морален дефект, тогаш се пропуштаат условите што му овозможуваат да расте.
Особено значајно во есејот е поместувањето на фокусот од политиката кон егзистенцијата. Младите што се приклонуваат кон крајната десница често не започнуваат со омраза, туку со празнина. Таа празнина се полни со наративи за „вистинската заедница“, „изгубената Европа“ или „моралниот ред“ што наводно бил уништен. Во отсуство на убедлива алтернатива, овие наративи стануваат привлечно прибежиште.
Овој увид има силна резонанца и надвор од западноевропскиот контекст. Во општества како македонското, каде младите растат со постојано чувство на несигурност, институционален распад и недоверба кон политиката, потребата за припадност е подеднакво изразена. Кога општеството не нуди јасна визија, не нуди заедница и не нуди чувство дека нечиј глас навистина вреди, просторот го пополнуваат оние што нудат едноставни одговори и јасни линии на поделба.
Вредноста на текстот на Пашјека е токму во тоа што не нуди лесни решенија. Наместо повици за репресија или морална паника, таа инсистира на потешкото прашање: што точно им недостига на младите луѓе и зошто тие потреби не се задоволени од доминантните општествени модели? Борбата против радикализмот, имплицира овој есеј, не започнува со забрани, туку со обнова на заедницата.
Во тој смисол, „соништата на крајната десница“ не се некаква егзотична девијација, туку искривено огледало на нашите сопствени неуспеси. Додека не се соочиме со празнините што ги оставаме зад себе – празнини од смисла, грижа и припадност – радикалните движења ќе продолжат да нудат одговори, колку и да се опасни тие одговори.
Текстот е осврт на есејот „The yearnings that take young Europeans into the far Right“ на Агњешка Пашјека, објавен на Aeon.
