Во маала со иста инфраструктура никнуваат двојно повеќе станови, улици од минати децении носат сообраќај од иднината, а цели делови од градот остануваат празни како да не постојат на мапата. Ако има урбан план, зошто растот личи на импровизација? Ако има стратегија, каде е насоката? Скопје денес изгледа како град што се шири без да се развива и токму таму почнува прашањето што институциите упорно го избегнуваат: кој му го изгуби компасот?
Каде исчезна планот?
Скопје формално треба да се развива според генерален урбанистички план — документ што ја дефинира долгорочната насока на градот. Но кога теренската реалност покажува пренатрупани маала, недостиг на јавен простор и хаотична густина, се наметнува прашањето дали планот постои само на хартија. Без јасна стратегија, секоја нова зграда станува изолиран настан, а урбанизмот се сведува на низа од поединечни одлуки наместо на систем.
Генералниот урбанистички план требаше да биде донесен уште во 2022 година. Денес е 2026, а документот сè уште не ја одредува реалната насока на развој на градот. Токму ваквото одложување отвора сериозно прашање: дали станува збор за административна неспособност или за политичка одлука?
Кога градските власти не покажуваат јасен интерес за клучниот плански документ, тие индиректно покажуваат и недостиг на интерес за плански развој — а празнината што останува ја пополнува пазарната логика. Така се создава простор за урбанистички хаос воден од паричен интерес наместо од јавен.
Резултатот не е развој, туку пренатрупување; не е раст, туку загушување на градот.
Град што се загушува наместо да се развива
Скопје не се соочува со експлозија на население што би го оправдала ваквиот притисок врз просторот. Нема демографски бум, нема природни географски бариери, нема објективна причина зошто растот мора да се случува на истите неколку локации. Но токму таму, каде што улиците се најтесни, а инфраструктурата најстара, притисокот врз просторот најбрзо расте.
Во урбанизмот постои едноставно правило: кога се зголемува бројот на жители, мора да расте и капацитетот на градот — сообраќај, канализација, зеленило, јавни услуги. Во Скопје расте само бројот на станови. Просторот што треба да ги поднесе тие станови останува ист.
Кога пазарот ја води урбанистиката
Во отсуство на јасна стратегија, улогата на планер ја презема пазарот. А пазарот не размислува долгорочно за градот — размислува краткорочно за парцелата. Капиталот оди таму каде што е најлесно да се гради: во веќе урбанизирани зони со постоечка инфраструктура, без оглед дали таа инфраструктура е веќе преоптоварена.
Така урбанизмот се претвора во математичка операција: колку квадратни метри може да издржи една парцела. Но градот не е збир на парцели. Градот е систем. Кога системот не се планира, планира бизнисот.
Скопје како град без насока
Град без план не е град во развој. Тој е град во импровизација. Кога зградите никнуваат побрзо од улиците, а притисокот врз просторот расте побрзо од капацитетот, проблемот не е урбанистички — туку политички. Скопје денес не личи на град што се гради. Личи на град што се загушува себеси под диктат на капиталот.
И тоа е најопасната форма на хаос: онаа што изгледа нормално додека трае.
Град што самиот си ја намалува иднината
Градовите не пропаѓаат кога се градат. Зграда по зграда, дозвола по дозвола, компромис по компромис, градот постепено ја губи способноста да дише.
Скопје денес не се соочува со недостиг од простор. Се соочува со недостиг од одлука како да го користи тој простор. Додека едни делови се пренатрупуваат до точка на урбан замор, други остануваат недопрени како неискористен потенцијал. Тој контраст не е природен процес. Тој е резултат на избори.
И токму затоа прашањето не е дали градот ќе продолжи да расте. Прашањето е дали ќе расте како град — или само како збир од згради.
