Европската перспектива со години за младите, не е декларација туку калкулатор. Да заминеш на Еразмус, краток курс, стажирање или сезонска работа во ЕУ често не почнува со мотивациско писмо, туку со Excel табела: такси, преводи, осигурување, авионски карти, депозит за сместување.
Шенген-зоната можеби е географски блиску, но финансиски за студентите останува далечна.
Европскиот сон како административна математика
Формално, младите од Северна Македонија патуваат без визи во Шенген-зоната за краток престој до 90 дена. Но тоа не значи дека патувањето е едноставно.
Според информациите на EEAS и официјалните ЕУ-страници, при влез може да се побара: доказ за финансиски средства, повратна карта, покана или доказ за сместување и патничко здравствено осигурување.
За млад човек што оди на краток курс или интервју за работа, тоа значи дополнителни трошоци уште пред да почне искуството. Осигурувањето чини од неколку десетици евра, авионската карта зависно од сезоната, а сместувањето во европските градови често бара депозит од една или две кирији однапред.
Кога се работи за подолг престој студии, стаж или работа започнува посложена процедура: превод и заверка на документи, апликациски такси, административни рокови. Европската мобилност станува логистички проект.
Еразмус и реалноста на буџетот
Програмите како Erasmus+ и „Youth on the Move“ формално нудат финансиска поддршка за студенти, практиканти и млади волонтери. На EU Youth Portal детално се објаснети можностите грантови за студии, размена, тренинзи, волонтерски ангажмани.
Според податоците на Националната агенција за европски образовни програми и мобилност, секоја година околу 200–300 млади од Северна Македонија се вклучуваат во Еразмус+ мобилност, а најмногу студенти одат во Германија, Франција, Италија, Шпанија и Полска. Во исто време, стотина млади учествуваат во волонтерски програми како Европскиот корпус за солидарност или кратки стажирања во земјите од ЕУ.
Дополнително, преку програмите за младинска мобилност на Советот на Европа и EU Youth, секоја година околу 400 до 500 македонски млади се вклучуваат во кратки курсеви, семинари и меѓународни младински проекти. Овие искуства им овозможуваат не само учење на јазици и професионални вештини, туку и создавање мрежи со колеги од цела Европа.
Но грантот не секогаш ги покрива сите трошоци. Често младите мора да обезбедат почетни средства за пат, депозит за сместување или животни трошоци додека не започне исплатата. За студент од семејство со ограничен буџет, тоа може да биде пречка уште на стартот.
Во пракса, мерките за олеснување постојат, но не секогаш се доволно јасни, централизирани и достапни на едно место на македонски јазик. Информациите се распрснати меѓу европски портали, национални агенции и универзитетски страници.
Кој навистина има пристап?
Политиките за мобилност често се насочени кон бизнис-заедницата, транспортните оператори или институционални партнери. За „обичниот“ млад човек што сака да оди на краток курс по дигитален маркетинг во Берлин или на волонтерска програма во Италија, патот е помалку видлив.
Не станува збор за тоа дека ЕУ ги затвора вратите. Напротив, европските програми се дизајнирани да поттикнат размена и поврзување. Проблемот е во административната сложеност и во почетните финансиски бариери кои не се секогаш препознаени како реална пречка.
Така, европската перспектива се претвора во селективна можност: подостапна за оние со стабилна финансиска поддршка, потешка за оние без неа.
Митот за „само замини“
Во јавниот дискурс често се слуша: „Вратите се отворени, искористете ја шансата.“ Но помеѓу желбата и реализацијата стојат формулари, рокови и такси.
Дури и кога нема виза, има административен товар. Дури и кога има грант, има сопствено кофинансирање. Дури и кога има желба, има неизвесност, дали апликацијата ќе биде прифатена, дали документите се целосни, дали ќе има доволно средства за првиот месец.
Потребата од јасна и централизирана информација
Една од најчестите забелешки меѓу младите е дека нема едно место каде што на разбирлив македонски јазик се објаснети чекорите:
– Како да аплицираш за Еразмус?
– Кои документи ти требаат за стаж во Германија?
– Колку средства треба да докажеш за престој?
– Што покрива, а што не покрива грантот?
EU Youth Portal нуди обемни информации, но тие често бараат дополнително пребарување и толкување. За многумина, тоа е обесхрабрувачко.
Ако европската интеграција е стратешка цел, тогаш подготовката на младите за реално учество во европскиот простор мора да биде системска, а не препуштена на индивидуално истражување.
Интеграцијата како решение, не како реторика
Најголемиот парадокс е што колку повеќе Македонија се доближува до ЕУ во политички изјави, толку повеќе младите чувствуваат дека практичното приближување е бавно. Брзата и јасна интеграција би значела поедноставени процедури, поголема правна сигурност и порамноправен пристап до можности.
Не станува збор за тоа дали Европа е достапна туку колку е достапна за сите. Ако европскиот сон остане резервиран за оние што можат однапред да ги покријат трошоците, тогаш мобилноста станува привилегија, а не право.
Да бидеш млад Македонец што сака да учи и работи во ЕУ денес значи да бидеш мотивиран, информиран – и финансиски подготвен. Шенген не е ѕид, но не е ни празен простор. Тој е систем со правила, процедури и трошоци.
Прашањето не е дали младите сакаат Европа. Прашањето е дали системот и домашен и европски ќе им ја направи таа Европа навистина достапна.
