Нападите на САД и Израел врз Иран предизвикаа различни реакции ширум Европа и уште еднаш покажаа колку е тешко Европската унија да настапи единствено во големи меѓународни кризи. Додека дел од државите отворено ја критикуваат воената интервенција и предупредуваат на можно кршење на меѓународното право, други се обидуваат да задржат внимателен тон и да избегнат директен судир со Вашингтон.
Во првите денови по почетокот на нападите, европските лидери делуваа неусогласено. Додека клучните одлуки се носеа во САД и Израел, европските влади претежно го следеа развојот на настаните, обидувајќи се да ги проценат безбедносните и економските последици.
Мадрид најгласен противник
Најотворен критичар на американската воена акција стана шпанскиот премиер Педро Санчез. Тој нападите врз Иран ги нарече „неоправдана и опасна воена интервенција“ и оцени дека претставуваат кршење на меѓународното право.
Во телевизиско обраќање порача дека ставот на неговата влада може да се сумира во четири збора: „Шпанија вели не на војната“, предупредувајќи дека еднострани напади без согласност од меѓународната заедница можат дополнително да го дестабилизираат Блискиот Исток.
Мадрид тоа го потврди и со конкретен потег – одби да им дозволи на американските воени авиони да ги користат базите Морон и Рота за операции против Иран. Министерката за одбрана Маргарита Роблес истакна дека американските сили стационирани во Шпанија мора да постапуваат во рамки на меѓународното право.
Закани од Трамп
Овој став предизвика остра реакција од американскиот претседател Доналд Трамп. Тој, за време на средба со германскиот канцелар Фридрих Мерц, се закани со прекин на трговијата со Шпанија.
„Ќе ја прекинеме целата трговија со Шпанија. Не сакаме ништо да имаме со Шпанија“, изјави Трамп, нарекувајќи ја шпанската влада „ужасен партнер“.
Санчез остана на својот став, нагласувајќи дека противењето на нападите не значи поддршка за иранскиот режим, туку принципиелна одбрана на меѓународното право.
Големите сили повнимателни
За разлика од Шпанија, Франција, Германија и Велика Британија реагираа многу повнимателно. Трите земји издадоа заедничко соопштение во кое го предупредија Иран дека би можеле да преземат „одбранбени мерки“ доколку Техеран продолжи со ракетните и дронските напади, но не ја доведоа во прашање законитоста на американско-израелските удари.
Велика Британија им дозволи на САД да користат две британски воени бази за „одбранбени операции“. Франција го засили военото присуство на Блискиот Исток по ирански напад врз француска база во Обединетите Арапски Емирати, додека Германија соопшти дека не планира офанзивни операции.
Страв од судир со Вашингтон
Една од причините за воздржаноста е стравот од нарушување на односите со САД. Многу европски држави не сакаат дополнително да го иритираат Трамп, особено во момент кога од Вашингтон се очекува клучна улога во решавањето на војната во Украина.
Воедно, европските влади се загрижени и за безбедноста на своите државјани на Блискиот Исток, каде што престојуваат десетици илјади европски граѓани. Во тек се подготовки за можни евакуации.
Економски последици и внатрешни разлики
Кризата веќе има економски последици – цените на гасот нагло пораснаа, достигнувајќи нивоа невидени од почетокот на руската инвазија врз Украина во 2022 година. Се стравува од нов бран поскапувања на енергенсите и храната.
Поделбите се видливи и внатре во самата ЕУ. Додека министрите за надворешни работи избегнаа да повикаат на промена на режимот во Иран, претседателката на Европската комисија Ursula von der Leyen изјави дека „веродостојна транзиција на власта во Иран е итно потребна“.
Кризата повторно го отвори прашањето дали Европа може да води единствена надворешна политика. Иако европските лидери често зборуваат за потребата од заедничко делување, настаните на Блискиот Исток покажаа колку е тешко да се усогласат различните интереси.
Засега е јасно дека во Европа не постои единствен став за војната против Иран – додека Шпанија отворено ги критикува нападите и повикува на почитување на меѓународното право, други држави се обидуваат да одржат рамнотежа меѓу сојузништвото со САД и стравот од нов голем конфликт.
