Масовните протести во Техеран влегоа во 13-ти последователен ден, додека иранските власти истовремено спроведуваат еден од најстрогите интернет-прекини во поновата историја на земјата. Поради речиси целосниот информациски мрак, независната потврда на случувањата на терен е исклучително отежната, но ограничените снимки кои сепак излегуваат од земјата укажуваат дека немирите се шират и надвор од главниот град.
Станува збор за најсериозниот предизвик за иранскиот режим во последните неколку години, а се повлекуваат споредби со периодите непосредно пред падот на Берлинскиот ѕид или со последните денови од владеењето на шахот Реза Пахлави во 1979 година. Американскиот претседател Доналд Трамп ги опиша актуелните протести како „најголемите што некогаш ги видел“, со што дополнително го привлече вниманието на меѓународната јавност.
Поради брзиот развој на настаните, блокадата на интернетот и нејасната рамнотежа на силите во државата, аналитичарите разгледуваат неколку клучни сценарија кои би можеле да го обликуваат понатамошниот тек на кризата.
Ескалација на репресијата како прво и најверојатно сценарио
Еден од најчесто споменуваните исходи е засилено насилно задушување на протестите. Иранскиот Врховен совет за национална безбедност најави „многу решителен одговор“, тврдејќи дека демонстрациите се оддалечиле од легитимните барања и дека се поттикнати од дејствувањето на Соединетите Американски Држави и Израел.
Иако ваквата официјална верзија во голема мера се разликува од она што може да се насети на терен, таа им овозможува на властите протестите да ги третираат како безбедносна закана, а не како граѓански бунт. Аналитичарите предупредуваат дека таквиот пристап отвора простор за поширока употреба на сила, масовни апсења и потенцијално смртоносни интервенции.
Снимките што се појавија во изминатите денови сугерираат дека сценариото видено претходно во покраината Систан и Белуџистан би можело да се повтори и на други места, вклучително и употреба на огнено оружје против демонстрантите. Игнорирањето на повиците за воздржаност, кои во некои случаи ги упатија и верски авторитети, дополнително го зацврстува впечатокот дека каналите за посредување се затворени, пишува Euronews.
Закани со смртна казна за „војна против Бога“
Една од најтешките пораки дојде од правосудството. Техеранскиот обвинител Али Салехи изјави дека судовите ќе поднесуваат обвиненија кои вклучуваат смртна казна против вооружени демонстранти.
Според неговите зборови, сите кои оштетуваат јавен имот, се судираат со безбедносните сили и при тоа поседуваат ладно или огнено оружје, можат да бидат обвинети за кривичното дело „Мохаребе“ (војна против Бога) — едно од најтешките кривични дела во иранското законодавство, кое во претходни протести беше користено за изрекување смртни пресуди, пишува BBC.
Прашањето на лојалноста: пукнатини во безбедносниот апарат
Второ важно сценарио се однесува на можното слабеење на кохезијата во рамките на безбедносните и воените структури. Извештаите за големи протести во градови како Машхад, родниот град на врховниот водач Али Хамнеи, привлекоа особено внимание.
Економската криза, меѓународните санкции, но и сè поотворените расправи за корупцијата, привилегираниот живот на елитата и престојот на децата на високи функционери на Запад, би можеле постепено да ја поткопаат лојалноста на дел од силите.
Истовремено, дел од аналитичарите сметаат дека режимот се приближува до точка во која Револуционерната гарда (IRGC) би можела да заклучи дека нема друга опција освен целосна интервенција. Таквиот потег би можел краткорочно да го скрши отпорот, но долгорочно би го зголемил ризикот од раскол и дезертирање во рамките на самиот систем.
И покрај тоа, мнозинството експерти предупредуваат дека засега не дошло до одлучувачка промена во односот на силите.
Информациска војна и изолација на земјата
Покрај физичката репресија, властите ја засилуваат и контролата врз информацискиот простор. Речиси целосниот прекин на интернетот го оневозможи работењето на банкоматите, плаќањата со картички и комуникацијата со странство.
Некои експерти шпекулираат дека властите би можеле да одат и чекор понатаму, вклучително и попречување на сателитските врски како Starlink, што би означило нова фаза во иранската стратегија на информациска контрола. Таквите потези укажуваат на длабоката загриженост на режимот поради упорноста и ширењето на протестите.
Трамп, Пахлави и политичките калкулации
Дополнителна неизвесност внесуваат изјавите на Доналд Трамп за Реза Пахлави, синот на последниот ирански шах. Иако нема потврда за нивна средба, самата можност го зајакнува наративот на властите за „странско мешање“.
Истовремено, во дел од протестите сè погласни се пораките кои директно го доведуваат во прашање врвот на Исламската Република, со повремени повици за обнова на монархијата – што претставува значаен помак во однос на претходните протестни циклуси.
Врховниот водач Али Хамнеи, од друга страна, порачува дека системот „нема да отстапи“, а демонстрантите и понатаму ги опишува како изгредници кои им служат на интересите на Соединетите Држави.
Неизвесна иднина
Аналитичарите се согласуваат дека е малку веројатно иранскиот режим лесно да се откаже од власта, дури и по цена на долготрајна нестабилност. Останува отворено прашањето дали евентуалното слабеење или отстранување на врховниот водач би довело до реформи, фрагментација на земјата или појава на нова, авторитарна фигура која би се обидела да го стабилизира системот.
Во услови на речиси целосен информациски мрак, тешко е да се процени вистинскиот обем и сила на протестите. Сепак, сигналите што доаѓаат од Техеран укажуваат дека властите се подготвуваат за понатамошна ескалација, додека земјата се наоѓа пред една од најчувствителните точки во својата понова историја.
