На новогодишната ноќ, точно во 1:26 часот наутро, на 1 јануари 2026 година, пожар во барот „Ле Констелашн“ во Кран-Монтана, во кантонот Вале, им го одзеде животот на 40 лица, а 116 беа повредени. Според прелиминарните извештаи, причината не била една „фатална грешка“, туку низа системски неуспеси.
Небезбедни услови во зградата, затворени или нефункционални излези за евакуација и шест години без инспекции и проверки. Она што ја прави оваа трагедија особено контроверзна е промената на кантонскиот градежен правилник, кој стапи на сила само 86 минути пред да избувне пожарот, и кој се толкува како обид за минимизирање или целосно избегнување на одговорноста на институциите.
Според швајцарскиот весник „Блик“, новиот закон – кој го преименува поранешниот член 25 во член 37, со додавање на петти став – експлицитно наведува: „Надлежниот орган нема да биде одговорен за штета што произлегува од прекршување на законот од страна на инвеститорите и нивните претставници“. Одредбата, која стапи на сила на полноќ на 1 јануари, би можела да ја заштити општината Кран-Монтана од мултимилионски тужби од страна на семејствата на жртвите.
Правните експерти како Паскал Шмид истакнуваат дека судовите би можеле да го протолкуваат инцидентот како сложено кривично дело, фокусирајќи се на претходната небрежност според стариот закон, што би овозможило продолжување на тужбите. Кантонската правна служба инсистира дека нормата само ја потсетува примарната одговорност на инвеститорите и не ја укинува личната одговорност за груба небрежност или намерни дејствија, но критичарите го гледаат како готово алиби за бирократија.
Барот „Ле Констелашн“, во сопственост на Жак и Џесика Морети, не е предмет на инспекција за безбедност на зградата од 2019 година, и покрај законските обврски, како што потврди градоначалникот на општината, Николас Феро. Шест години отсуство на надзор му овозможија на објектот да функционира како потенцијална стапица за гостите, со премолчена согласност на локалните власти.
Дополнително на сомнежот е фактот што, по трагедијата, општината Кран-Монтана отстрани од својата веб-страница документ за јавна безбедност и противпожарна заштита, објавен уште во јули 2025 година. Овој документ, кој сега е достапен само индиректно преку оригиналниот текст на веб-страницата, детално ги опиша процедурите за издавање дозволи за јавни настани – вклучувајќи проценка на безбедносните мерки, капацитетот, патиштата за евакуација и инсталациите (гас, пожар, електрична енергија). Дури е формиран и посебен оддел за јавна безбедност, задолжен за регулирање на активностите, спречување на ризици и редовни проверки со поедноставени обрасци за аплицирање. Прашањата остануваат отворени – дали сопствениците на баровите аплицирале за дозвола, дали им била издадена без инспекции и дали биле почитувани стандардите за материјали и безбедност?
Овој законски амандман не е неутрална правна норма, туку инструмент што не ги спречува трагедиите, туку однапред ги амортизира во судските постапки. Неговата цел, се чини, не е безбедноста на граѓаните, туку заштитата на институциите од последиците од сопствената небрежност. Тврдењето дека ова е „случајност“ го навредува здравиот разум – кога закон што ја ослободува владата од одговорност е донесен непосредно пред катастрофа што истата влада можеше да ја спречи, тоа укажува на длабока системска неодговорност, завиткана во правен јазик.
Сопственикот на барот, Жак Морети, беше приведен, додека неговата сопруга, Џесика, ко-сопственичка, беше ставена во домашен притвор. Семејствата на жртвите најавија тужби, вклучително и една против општинските и кантонските власти, обвинувајќи ги за занемарување на контролите и можна корупција. Ако истрагата е ограничена на поединци, ова би бил класичен механизам за одвлекување на вниманието од вистинските виновници. Оние кои не ја завршиле својата работа шест години, кои не спровеле инспекции, толерирале кршење на прописите и имале обврска да затворат објект што не ги исполнува основните безбедносни барања.
Општинските и кантонските институции сега се обидуваат да се сокријат зад нов член од законот, но овој случај ја разоткрива суштината на проблемот. Кога државата законски се ослободува од одговорност за сопствената неактивност, таа престанува да биде услуга на граѓаните.
Бришењето на документи од веб-страницата дополнително ги зголемува сомневањата за прикривање, бидејќи покренува прашања за транспарентноста и улогата на судството – дали поседуваат копии и зошто општината не била испитана.
