Пет тони дрога не се движат случајно. Тоа не е ранец, не е џеб, не е импулсивен чин. Тоа е организиран транспорт, со возила, логистика, складирање, луѓе и време. Тоа е количина што мора да ја помине границата преку премини опремени со рампи, скенери, камери, царинска документација и повеќекратни проверки.
Наместо одговори од обвинителството, царината или полицијата, јавноста доби политички соопштенија и меѓусебни обвинувања. Партиите ја презедоа улогата на истражители, додека органите задолжени за безбедност и правда останаа во сенка. Прашањето не е кој политички профитира од наративот, туку зошто државата нема јасен, институционален одговор за тоа како пет тони дрога ја напуштиле земјата.
Селективната правда како правило, не како исклучок
Во Македонија законите формално важат за сите, но во пракса се применуваат селективно. Кога станува збор за поединец фатен со мала количина дрога, реакцијата е брза, ефикасна и јавно видлива. Виновникот се знае, случајот е јасен, а постапката често се претвора во демонстрација на сила.
Кога, пак, станува збор за организиран криминал со милионска вредност, системот станува бавен, фрагментиран и нем. Одговорноста се распаѓа низ институции, процедури и „истраги во тек“. Така, правдата престанува да биде слепа и почнува да биде внимателна – не кон законот, туку кон моќта.
Фразата „истрагата е во тек“ одамна престана да значи гаранција за правда и стана институционално клише – механизам за одложување, алатка за амортизирање на јавниот притисок и удобен начин случаите со текот на времето да избледат. Но пет тони дрога не се апстрактна бројка ниту „надворешен проблем“. Тие се директна закана за безбедноста, здравјето и иднината на младите, како и сериозен репутациски ризик за државата што дозволува да биде транзитен коридор без отчет.
Кога институциите се кријат зад „истраги во тек“, јавниот интерес станува оштетената страна, а правото на одговор – жртва на тишината. Затоа ова не е политичка тема, туку прашање од највисок јавен интерес.
Пет грама имаат име и презиме, пет тони – немаат виновник
За пет грама дрога, виновникот е конкретен човек. Тој е приведен, фотографиран, процесуиран.
За пет тони дрога, виновникот е системски, и токму затоа е невидлив.
Таква количина не може да помине без пропуст во контролите, без затајување на надзор, без сериозни институционални слабости. Но кога вината е распоредена низ повеќе нивоа, никој не сака да ја преземе. Наместо одговорност, добиваме тишина.
Тишина што трае доволно долго за јавноста да се умори, а случајот да се претвори во уште една политичка расправија без судска завршница.
Репресија кон слабите, внимателност кон моќните
Во оваа слика не може да се игнорира и прашањето на полициската бруталност. Историјата на апсења за помали прекршоци покажува дека силата често се користи демонстративно – со јавни приведувања, понижување и прекумерна физичка интервенција.
Истовремено, кога станува збор за организиран криминал, реакцијата е тивка, внимателна и често невидлива. Оваа нерамнотежа создава чувство дека полицијата не е алатка за заштита на јавниот интерес, туку механизам за контрола на оние без моќ.
Држава строга кон поединецот, немоќна пред системски криминал
Овој случај не треба да се чита низ призма на тоа која партија кого обвинува. Фактот дека партиските соопштенија се погласни од институционалните реакции е сам по себе аларм. Клучните прашања остануваат неодговорени: како пет тони дрога ја поминале границата, каде затаиле контролите и кој ќе сноси одговорност за тој пропуст. Сè додека овие прашања немаат одговор, секоја строга постапка против поединец со пет грама дрога останува симболична правда и спектакл без суштина.
Македонија веќе има покажано дека знае да апси. Но не покажа дека знае да се соочи со сопствениот институционален неуспех. Додека пет грама се третираат како сериозна закана за општеството, а пет тони како тема за дневна политичка пресметка, правдата ќе остане селективна. А селективната правда не создава доверба, туку чувство дека законот важи само за оние кои немаат моќ да го избегнат.
