Разликата помеѓу пензиите на мажите и жените во Европа е поголема од родовиот јаз во плати. Според податоците на Eurostat за 2023 година, жените во ЕУ заработувале во просек 12% помалку од мажите, односно за секои 100 евра заработени од мажите, жените заработувале само 88 евра. Кога станува збор за пензии, разликата е уште поголема. Во 27 европски земји (вклучувајќи и не-ЕУ членки), жените во просек добиваат 22% помала пензија од мажите. Во големите економии според OECD, јазот надминува 35%. Најголем јаз има Обединето Кралство (37%), Холандија, Австрија, Луксембург, Белгија, Швајцарија и Ирска (>30%), а најмала е разликата во Естонија, Исланд, Словачка, Чешка, Словенија и Данска (≤10%).
Според истражувањето на EUROPEAN SOCIAL POLICY NETWORK (ESPN) – Assessment of pension
adequacy, жените постари од 65‑79 години воМакедонија имаат просечни пензиски примања околу 22.7% помали отколку мажите од истата возрасна група. Односно, тоа значи дека за секој денар кои мажите го добиваат преку пензијата, жените примаат приближно 0,77 денари помалку. Токму ова претставува одраз на долготрајните нееднаквости во работниот живот, синџирот на претходни плати, работни прекини и плаќање придонеси.
Овој податок не е официјално ажуриран за 2025 година, но е најавтентичен број кој се користи во анализи за пензиски родов јаз во земјава.
Во Македонија има околу 337‑342 илјади приматели на пензии (вклучувајќи старосни, инвалидски и семејни пензии). Ова значи дека секој пензионер има приближно 2,04 вработени кои плаќаат придонеси – што ја отсликува состојбата на балансот помеѓу работната популација и пензионерите.
Иако конкретни годишни податоци за бројот на жени‑пензионерки наспроти мажи не се јавно детално објавени од страна на ДЗС или Фондот, она што се знае е дека жените се значително застапени меѓу пензионерите, бидејќи многу постари жени добиваат пензија – вклучувајќи и семејни/странско‑наследни пензии – поради живот и работа со помалку придонеси.
Зошто постои јаз во пензиите?
Причините за пониски пензии кај жените во Македонија се слични на оние во цела Европа. Пред се, како главен причинител се пониските плати за време на нивната кариера, што влијае директно врз пензиските придонеси. Следно, причина се и прекините во платената работа поради нега на деца и стари лица. Исто така, причинител е и поголемиот процент на делумно работно време кај жените, што резултира со помалку придонесени години.
Овие фактори значат дека пензиските приходи на жените се системски поврзани со родовите нееднаквости што започнуваат уште во работниот живот. Ова значи дека и самиот просек е релативно низок, а пониските приматели (вклучувајќи голем дел жени) се на ризик од материјална неизвесност.
Проф. Александра Ниесен-Руензи од Универзитетот во Манхајм објаснува дека разликата почнува кога жените стануваат мајки. Намалувањето на работните часови за грижа за деца води до помали примања и подоцна до помали пензиски права.
„Мајчинството и скратеното работно време ги намалуваат моменталните приходи и идните пензиски придонеси, што резултира со пониски вкупни плати и пократки кариери“, додава таа.
Зошто јазот е поголем во некои земји?
Конзервативни држави (на пример, Германија) комбинираат високи стапки на работа со скратено време, долги прекини во кариерите и заедничко опородување, што ја зголемува разликата. Скандинавски и некои Централно и Источноевропски земји имаат помал јаз поради повеќе години полно работно време за жените, достапност на детска грижа и пензиски системи кои обезбедуваат кредит за години на грижа.
Од 2007 до 2024 година, просечниот родов пензионерски јаз во ЕУ паднал од 28% на 22%. Најголемите намалувања се во Словенија, Германија и Грција, а значителен пад има и во Норвешка, Португалија, Турција и Луксембург.
Само во три земји (Австрија, Естонија и Белгија) јазот се зголемил за два посто.
Главни причини за родовиот пензионерски јаз
Историски нееднакво учество на жените на пазарот на труд, особено во Јужна и Источна Европа, каде многу жени работеле во неформален сектор без пензиски придонеси. Грижата за деца и семејство во западните земји, прекини поради мајчинство и грижа за деца го намалуваат придонесот и забавуваат напредокот во плата. Пензионерските реформи или примерот со Словенија која ја зголеми пензиската возраст за жени повеќе од мажите, влијаат врз намалување на разликата.
Во земји со силни мулт системи (на пример, Холандија), поголемиот дел од пензијата зависи од претходната плата и придонеси. Затоа, родовите разлики во пристапот до работни места и придонесите за приватни пензии можат дополнително да ја прошируваат разликата.
Разликата помеѓу пензиите на мажи и жени е сериозен и долготраен проблем како во Европа, така и во Македонија. Жените заработуваат помалку од мажите уште во текот на работниот живот, што директно се одразува на нивните пензиски примања. Прекини во кариерата поради мајчинство или грижа за семејството, делумно работно време и помали плати во одредени сектори резултираат со пониски пензиски придонеси и, со тоа, пониски пензии.
Истражувањата покажуваат дека родовиот пензионерски јаз во Македонија изнесува околу 22,7%, слично на просекот во многу европски земји. Ситуацијата е особено загрижувачка бидејќи поголем дел од пензионерките се на ризик од материјална неизвесност.
За справување со овој проблем се потребни политики кои обезбедуваат родова еднаквост во платите и придонесите, поддршка за жени кои се занимаваат со нега и родово сензитивен дизајн на пензиските системи кои вреднуваат години на грижа и невработеност. Само со системски пристап може да се намали родовиот јаз и да се обезбеди финансиска сигурност за сите пензионери.
