Пред да постои градот, пред да постои пишаното слово, пред да се роди богот со лице на човек, имаше Месечина. Горела над саваната додека нашите предци ги броеле ѕвездите со прстите. Горела над Нил додека каменоресците ги мереле пирамидите со нејзината светлина. Горела над Тројанската рамнина додека Хомер, или некој со неговото уво, слушал бранови и рецитирал хексаметри во темнината.
Нашата врска со неа е постара од јазикот. Постара од религијата. Можеби постара и од самата љубов.
Прво со неа броевме, потоа ја сакавме
Почетокот бил практичен, колку и секоја голема љубов. Ловецот гледал кога ќе биде полна за да лови ноќе. Жената ги броела деновите и забележала дека нејзиното тело го следи истиот циклус. Земјоделецот го знаел времето на сеење по нејзиниот облик. Месечината не беше романтика, беше календар. Беше часовник. Беше компас.
Но луѓето не останале само при практичното. Некаде, во некоја пештера над чија влезна плоча денес поминуваме без да застанеме, некој гледал во неа и почувствувал нешто повеќе од корист. Нешто слично на восхит. На копнеж.
Сумерите во неа виделе Нана, богот на мудроста. Египќаните ја нарекле Тот и и дале глава на ибис. Грците, со онаа нивна потреба да стават лице на сè, направиле неколку богови само за неа: Селена, Хеката, Артемида. Секој народ си имал свое име за истото чувство: оној тесен простор помеѓу познатото и непознатото каде живее чудото.
Кинезите ја виделе Чанг Е, жена заробена на Месечината засекогаш поради погрешно земен елексир на бесмртноста. Нема поубава метафора за нашиот однос со неа: досегнати, но незадоволени. Близу, но вечно далеку.
Телескопот ја промени, но не ја уби
Кога Галилео во 1609 го сврте телескопот кон небото, Месечината за прв пат стана место. Кратери. Планини. Долини. Површина по која може да се оди. Тоа требаше да ја убие романтиката, нели? Да ја претвори во камење и прашина, во мртов свет без воздух и без тајна.
Не се случи тоа.
Наместо тоа, поетите ја засакале уште повеќе. Месечината стана метафора за секое нешто убаво и недостижно. Романтичарите во 19 век ја направија симбол на меланхолијата, на копнежот, на оној специфичен бол кога сакаш нешто толку многу што самото сакање боли. На германски постои збор за тоа: Sehnsucht. За него нема еквивалент на македонски, но Месечината го разбира.
Жул Верн во 1865 испратил луѓе до неа во роман и целиот свет го читал без здив. Не зашто верувале дека е возможно. Зашто сакале да биде возможно.
1969: кога соновите станаа прашина под чизмата
На 20 јули 1969, Нил Армстронг стапна на Месечината. Шестотини милиони луѓе гледале во телевизорски екрани, мнозина со сузи. Не зашто разбирале ракетна наука, туку затоа што нешто во нив знаело дека тоа е моментот кога човештвото ги задоволи илјадагодишните зјапања.
Армстронг рекол нешто важно и малку парадоксално: “Мал чекор за еден човек, голем скок за човештвото.” Точно. И сепак нецелосно. Зашто тоа не беше само технолошки скок. Беше исполнување на ветување. Ветување дадено некогаш, во некоја пештера, кога прапрапредокот погледнал горе и рекол, со очи наместо со зборови: ќе дојдам.
Дванаесет луѓе оделе по Месечината помеѓу 1969 и 1972. Сите мажи. Сите Американци. Сите во контекст на студена војна во која Месечината беше и трофеј и балистичка предност. Последниот човек на Месечината, Јуџин Сернан, стапнал во прашината на 14 декември 1972 и рекол: “Се надевам дека нема да биде долго (нашето враќање).”
Потоа не се вратиле педесет и четири години.
Педесет години зјапање од далечина
Во тие педесет години, Месечината не исчезна од нашиот живот. Само се врати на небото.
Продолживме да пишуваме песни за неа. Продолживме да и ги покажуваме на децата. “Виш, Месечина!” Продолживме да ги броиме суперполните со детинска раздраганост, да ги фотографираме со телефони чии сензори никогаш не го фаќаат точниот сјај. Продолживме да ги чуваме старите митови и да пишуваме нови.
Научниците испраќале сонди, орбитери, ровери. Кинезите слетаа на темната страна и вратија примероци. Индија слета на јужниот пол. Јапонија направи прецизно слетување на педесет и пет метри од целта. Но луѓе, не. Луѓе немаше.
Имаше нешто тажно во тоа. Нешто налик на разделба по голема страст. Знаевме дека е таму. Таа знаеше дека сме тука. Само не одевме.
Меѓутоа, генерацијата на „Аполо-децата”, оние деца кои во 1969 гледале во црно-бели телевизори со широко отворени очи, остаре. Нивните внуци не помнат живи луѓе на Месечината. За нив, тоа беше историја исто онака како и Троја. Вистинито, но далеку.
Артемида: враќање со ново лице
Артемида. Грците ја нарекле така богинката на Месечината, сестрата на Аполон. НАСА, со извесна поетска свест, го зеде истото име за програмата која треба да ги врати луѓето таму.
Овојпат со разлика. Меѓу четворицата астронаути на Артемида 2, кои ќе летаат околу Месечината во 2026, ќе биде и жена: Кристина Кох. И Канаѓанецот Џереми Хансен, првиот астронаут кој не е Американец и кој ќе лета до Месечината. Симболиката не е случајна. Педесет години подоцна, човештвото испраќа поинакво лице.
Тие нема да слетаат. Артемида 2 е облетување, прегрнување пред слетувањето кое доаѓа. Ќе минат на 10.000 километри од површината, ќе ја гледаат со голо око поголема отколку некој жив човек ја видел по 1972. Ќе ја гледаат без телескоп, без апликација, без посредник. Само очи и стакло на шлемот.
И некој, некоја, ќе гледа и ќе почувствува токму она што почувствувал прапрапредокот во пештерата: ова е реално. Ова е убаво. Ова е наше.
Зошто се враќаме
Практичната причина е вода. На јужниот пол постои воден мраз во кратерите кои се постојано во сенка, и тоа е гориво, и тоа е воздух, и тоа е живот за идни мисии кон Марс. Постои и геополитичка причина: Кина гради своја програма, Русија е партнер, трката повторно е отворена.
Но ниту водата, ниту политиката не објаснуваат зошто луѓето гледаат во ракетата на лансирната рампа со солзи. Зошто децата го следат одбројувањето со сопрен здив. Зошто и денес, педесет и осум години откако Армстронг стапна, снимката од слетувањето предизвикува грч во градите.
Месечината е огледало. Во неа го гледаме она кое сакаме да го бидеме: суштество кое не застанува пред невозможното. Суштество кое зјапа во темнина и наместо страв чувствува копнеж.
Секоја генерација си ја имала. Хомер ја пеел. Галилео ја мерел. Аполо ја допрел. Артемида ја враќа.
Љубовната приказна продолжува.
