Како што конфликтот меѓу Соединетите Американски Држави, Израел и Иран сè повеќе се насочува кон Ормутскиот теснец – најкритичната енергетска точка во светот – економските последици од евентуално големо нарушување во снабдувањето со нафта и гас би можеле да се почувствуваат низ целиот свет.
Околу една петтина од глобалната нафта и течниот природен гас (LNG) вообичаено минуваат низ овој тесен морски премин кој го поврзува Персискиот Залив со меѓународните пазари. Но, сообраќајот на танкери нагло се забави поради безбедносни закани, воени предупредувања и извештаи дека Иран поставува морски мини и користи други асиметрични мерки за напади врз бродови кои се обидуваат да минат низ теснецот.
Пазарите веќе реагираат. Цената на нафтата накратко се искачи на 120 долари по барел, пред благо да се повлече, додека цените на авионското гориво се речиси двојно повисоки во споредба со нивото од јануари.
За аналитичарите, овие движења го отвораат клучното прашање: дали Техеран може да го искористи глобалниот енергетски систем како стратегиско оружје – или САД и нивните партнери ќе успеат да го спречат тоа.
Американската војска соопшти дека на 10 март погодила 16 ирански бродови за поставување мини во близина на Ормутскиот теснец. Сепак, се чини дека Иран и понатаму има капацитет да предизвика хаос на оваа витална поморска рута. На 11 март, според податоците на UKMTO (United Kingdom Maritime Trade Operations), три трговски бродови биле погодени од експлозии.
Пазарите реагираат на ризикот, не на недостигот
Според аналитичарите, пазарите засега реагираат повеќе на неизвесноста отколку на реални прекини во снабдувањето.
„Она што го гледаме се реакции на пазарот на обемот и времетраењето на конфликтот – од минута во минута, од час во час“, изјави Мејсон Хамилтон, потпретседател за економија и истражување во American Petroleum Institute.
Пред кризата, пазарите очекуваа вишок понуда и релативно ниски цени. Но заканата за Хормушкиот теснец – низ кој дневно минуваат околу 20 милиони барели нафта – ги промени тие очекувања.
Експертите од Center for Strategic and International Studies (CSIS) забележуваат дека пазарите често реагираат пред да се појават вистински физички недостатоци на енергенси.
Високиот аналитичар Кевин Бук предупреди дека трговците веќе се подготвуваат за сценарио во кое производителите од Заливот би морале да ја намалат или запрат производството ако извозот се прекине.
Дури и релативно мали ценовни промени имаат огромни финансиски ефекти: зголемување од 30 долари по барел на пазар од 100 милиони барели дневно значи околу три милијарди долари дневна промена во вредноста.
Асиметричната стратегија на Иран
За Техеран, притисокот врз глобалните енергетски текови може да биде една од ретките стратегиски алатки во судир со далеку помоќни противници како САД.
„Целта на Иран е опстанок“, изјави Халид Азим, директор на MENA Futures Lab при Atlantic Council. „Тој не може директно да се соочи со САД или Израел, па се потпира на асиметрични тактики за да ја зголеми цената на конфликтот.“
Дури и мали нарушувања во теснецот можат да имаат огромни последици поради концентрацијата на глобалната трговија со енергенси во неколку клучни морски премини.
Азим предупреди дека пазарите можеби ги потценуваат ризиците, бидејќи финансиските пазари надвор од енергетскиот сектор засега остануваат релативно мирни.
Вашингтон се обидува да избегне енергетски шок
За Вашингтон, главниот предизвик е да ги балансира воените цели со потребата да се избегне глобален енергетски шок.
Американскиот претседател Доналд Трамп изјави дека САД се подготвени да ги придружуваат танкерите низ Хормушкиот теснец ако е потребно. Сепак, според медиумските извештаи, американската морнарица досега ги одбила барањата од бродските компании за воена придружба поради високите ризици.
Во меѓувреме, земјите од Групата седум (G7) разгледуваат можност за ослободување на дел од стратешките резерви на нафта за да се ублажи ударот врз пазарот ако дојде до сериозен прекин на снабдувањето.
Ричард Голдберг, поранешен функционер во Советот за национална безбедност во администрацијата на Трамп, изјави дека американската стратегија комбинира пазарни механизми и воени мерки: осигурителни гаранции за бродови, охрабрување на пловидбата на танкерите и евентуални операции на морска придружба.
„Целта е да му се покаже на Иран дека не може успешно да ги задуши глобалните нафтени текови без да се соочи со огромни контрамерки“, рече Голдберг.
Глобалната економија на тест
Кризата ја открива и кревкоста на енергетската логистика. Дури и ако производството продолжи, проблемот е во транспортот.
„Постојат два слоја ризик: инфраструктурата што ја произведува нафтата и протокот на таа нафта“, изјави Сара Вакшури, претседателка на SVB Energy International.
Преку Хормушкиот теснец поминува и околу 20 проценти од светскиот течен природен гас, што значи дека нарушувањата можат да влијаат врз производството на електрична енергија, петрохемијата и ѓубривата.
Азија, како најголем увозник на нафта од Заливот, е особено изложена на ризик. И Европа останува ранлива поради зависноста од течен природен гас и ниските резерви по зимата.
Колку долго ќе трае кризата
Сериозноста на кризата ќе зависи од нејзиното времетраење. Краток прекин во снабдувањето може да се апсорбира, но подолга блокада на Ормутскиот теснец би можела да ја одржи цената на нафтата над 100 долари по барел, да ја зголеми инфлацијата и дури да предизвика рецесија во ранливите економии.
Според аналитичарите, сегашната конфронтација претставува тест за отпорноста на глобалниот енергетски систем.
Клучното прашање засега останува истото: дали Ормутскиот теснец ќе остане отворен или ќе стане центар на нова енергетска војна.
