Предлог-законот за високо образование предложен од Весна Јаневска ја поставува рамката за регулирање на универзитетите и нивните административни тела. Оваа анализа ја разгледува рамнотежата меѓу државната контрола и академската автономија, влијанието врз управувањето и процедурите, како и потенцијалните последици врз квалитетот на образованието и истражувањето.
Зголемена регулатива и административна контрола
Членовите 45–52 од предлог-законот воведуваат нови регулативни тела и процедури за мониторинг на универзитетите, вклучувајќи и обврска за поднесување детални годишни извештаи до Министерството за образование. Целта е да се осигура отчетност и транспарентност во работењето на академските институции.
Сепак, анализите на експертите од областа на високо образование укажуваат дека прекумерната бирократизација може да го ограничи времето и ресурсите на наставниците и истражувачите. Наместо да се фокусираат на наставата и научното истражување, универзитетските тела можат да се концентрираат на исполнување на административни барања, што го намалува квалитетот на образовниот процес.
Потенцијални конфликти помеѓу државата, академската автономија и студентите
Предлог-законот ги проширува надлежностите на Министерството за образование во прашања на кадровска политика, управување со имот и финансирање. Ова предизвикува прашања за автономијата на универзитетите, особено во носењето академски и научни одлуки.
Важно е да се истакне улогата на студентскиот активизам. Истражувањата и практиките во Северна Македонија покажуваат дека студентите се клучен фактор во заштитата на автономијата, промовирањето на транспарентноста и учеството во креирање на политики. Нивната вклученост во академските совети, расправите за нови програми и ревизија на правилници ја зголемува легитимноста на одлуките и ја подобрува комуникацијата помеѓу студентите и администрацијата.
Ефикасност, ризик од бирократизација и студентска интеракција
Воведувањето на нови административни процедури има потенцијал да ја зголеми ефикасноста во контролата на универзитетите, особено во користење на финансиски средства и мониторинг на квалитетот.
Меѓутоа, истовремено се создава ризик од бирократизација, каде академските тела стануваат „административни единици“ ориентирани кон исполнување на формални обврски. Студентскиот активизам може да служи како контрамера: активно учество на студентите во одлучувањето и следењето на универзитетските политики овозможува поголема отчетност и го балансира влијанието на бирократијата врз академската агенда.
Баланс помеѓу контрола, автономија и студентска улога
За да се зачува академската автономија и да се вклучи гласот на студентите, предлог-законот може да вклучи механизми кои обезбедуваат: јасни критериуми за надзор без мешање во наставната и истражувачката агенда. Независни тела за оценување на академските и административните перформанси. Поддршка за развој на внатрешни стандарди и процедури кои ја поттикнуваат автономијата. Институционализирано учество на студентите во управувачките и оценувачките тела, за да се заштити нивниот глас во клучните одлуки.
Овие мерки би овозможиле универзитетите да останат центри на критичко мислење, истражување и иновација, додека се зачувува гласот на студентите како дел од процесот
Предлог-законот за високо образование ја поставува рамката за зголемена регулатива и административна контрола, но без внимателен баланс, постои ризик универзитетите да се претворат во бирократски структури, наместо во автономни академски институции. Стратегискиот пристап треба да обезбеди рамнотежа помеѓу отчетност и автономија, со интегриран студентски глас, за да се зачува квалитетот на наставата и истражувањето, како и капацитетот за иновација и развој на академската заедница во Република Северна Македонија.
