Последното предупредување за депонијата во Јегуновце, изнесено од професорот Златко Илијоски во „Топ тема“, само ја врати во фокус реалноста дека земјава сè уште живее со наследство од индустриски опасен отпад чиј ризик не е минато, туку активна закана.Со ова повторно се отвора темата за опасните депонии и „жешките точки“ во Македонија, проблем кој со децении е познат, но никогаш системски решен.
Анализата на состојбата покажува дека Македонија не се соочува со еден изолиран проблем, туку со мрежа на контаминирани локации кои се резултат на децениска индустријализација без соодветни еколошки стандарди. Овие депонии не се само локални еколошки инциденти, туку потенцијални системски ризици, особено кога станува збор за водните ресурси, почвите и здравјето на населението.
ЈЕГУНОВЦЕ („Југохром“) – депонија што може да ја загрози водата на Скопје
Историјатот на депонијата во Јегуновце е директно поврзан со работата на фабриката „Југохром“, која со децении произведувала феролегури и хромни соединенија. Во периодот од средината на 20 век до крајот на 60-тите години, покрај металуршкото производство, се развива и хемиска линија за производство на хромати и бихромати, супстанции кои се користеле во индустријата, но создавале исклучително токсичен отпад.
Отпадот од овој процес, таканаречената хроматна мил заедно со троската од печките, бил одлаган без заштитни бариери, директно на отворен простор. Со текот на времето се формирала депонија со вкупен волумен од околу 1,1 милион кубни метри, односно повеќе од два милиона тони материјал.
Во овој масив се проценува дека има стотици илјади тони опасен отпад, меѓу кои и околу 7.000 тони шестовалентен хром, една од најтоксичните и канцерогени супстанции. Проблемот не е само во количината, туку во растворливоста: дождовните води го раствораат хромот и го носат во подземните и површинските води.
Шестовалентниот хром е исклучително токсична и канцерогена супстанца која лесно влегува во организмот преку воздух, вода или директен контакт, а откако ќе се апсорбира, се шири преку крвотокот и ги оштетува виталните органи. Најсериозни последици предизвикува врз респираторниот систем, каде долготрајната изложеност може да доведе до рак на белите дробови, но истовремено ги оштетува и бубрезите, црниот дроб и имунолошкиот систем.
При контакт со кожа предизвикува воспаленија и рани, а при внес преку вода претставува особено голем ризик бидејќи и во многу мали количини може да контаминира огромни водни ресурси. Токму неговата способност да се раствора и шири низ подземните води, како и да предизвикува мутации на клетките, го прави шестовалентниот хром една од најопасните загадувачки материи со долгорочни последици по здравјето на луѓето.
Клучната опасност е поврзаноста на овие подземни води со изворот Рашче. Ако дојде до контаминација, последиците би значеле ризик за водоснабдувањето на Скопје. Тоа ја прави оваа депонија не само еколошки, туку и стратешки проблем. Државата со години применува ограничени мерки како пречистителна станица за третман на површинските води и минимално одржување. Но, нема целосна ремедијација. Решението е скапо и технички комплексно, па проблемот останува во „контролирана неизвесност“.
ОХИС – хемиска бомба во срцето на Скопје
Поранешната фабрика ОХИС е најпознатата и најистражувана еколошка „жешка точка“ во Македонија. Нејзиниот проблем потекнува од производството на пестицидот линдан, при што се создавале огромни количини отпадни изомери на хексахлороциклохексан. Овие отпадни хемикалии биле депонирани на неколку локации, таканаречената „мала депонија“, „голема депонија“ и Пеленица. Вкупно, се проценува дека има околу 100.000 тони опасни материи, покриени со земја, но без вистинска изолација од околината.
Дополнителен проблем е некогашниот погон за производство на хлор, каде се користела жива. Дел од неа никогаш не е контролирано складирана и се смета дека е распрсната во почвата. Начинот на складирање е еден од најризичните аспекти – депониите се покриени, но не и изолирани. Тоа значи дека токсичните супстанции можат да продираат во подземните води и да испаруваат во воздухот. Државата започна со чистење на малата депонија во 2021 година, со меѓународна поддршка. Но процесот е бавен, со недостиг на средства и чести прекини. Големата депонија и Пеленица остануваат практично недопрени.
Линданот е органохлорен пестицид кој со години се користел во земјоделството и индустријата, но денес е познат како силно токсична и перзистентна хемикалија која се задржува во животната средина и во човечкиот организам. Најчесто до изложеност доаѓа преку загадена почва, вода или преку синџирот на исхрана, а откако ќе влезе во телото, се акумулира во масното ткиво и може да остане долго време. Линданот е поврзан со оштетување на нервниот систем, црниот дроб и бубрезите, а долготрајната изложеност се поврзува и со зголемен ризик од одредени видови рак. Особено е опасен затоа што лесно се шири во околината, тешко се разградува и може да контаминира големи површини почва и подземни води, што го прави сериозна долгорочна еколошка и здравствена закана.
ОХИС е пример за долгорочен еколошки проблем кој се решава парцијално, без целосна стратегија.
ВЕЛЕС (Топилница) – депонија што директно влијае на здравјето
Топилницата во Велес со децении работела без ефикасни филтри, создавајќи огромни количини троска – отпад богат со тешки метали. Овој отпад, проценет на околу 1,5 милион тони, е складиран веднаш до градот, без заштитна подлога или изолација. Троската содржи олово, цинк, кадмиум, арсен и други токсични елементи. Со текот на времето, ветерот ја разнесува прашината, а врнежите ги пренесуваат загадувачите во почвата и водите.
Она што ја прави оваа депонија особено опасна е директната изложеност на населението. Истражувањата покажуваат дека загадувањето се пренесува и во земјоделските производи, што отвора сериозни здравствени ризици.
Троската од индустриските погони, како онаа во Велес, содржи високи концентрации на тешки метали како олово, цинк, кадмиум и арсен, кои претставуваат сериозен ризик за здравјето и животната средина. Овие материи со текот на времето се разнесуваат како прашина или се измиваат во почвата и подземните води, при што можат да навлезат во синџирот на исхрана. Оловото и кадмиумот се поврзуваат со оштетување на нервниот систем, бубрезите и коските, додека арсенот е познат канцероген кој може да предизвика сериозни долгорочни заболувања. Цинкот во повисоки концентрации дополнително придонесува за хемиско оптоварување на почвата, што ја прави оваа троска траен и опасен извор на загадување доколку не се третира и изолира соодветно.
Иако имало обиди за извоз или преработка на троската, тие пропаднале. Денес, решението е во застој. Дури и основни мерки како покривање на депонијата не се реализирани. Државата практично ја одржува статус-кво состојбата, без јасен план за целосно решавање.
ЛОЈАНЕ – арсен на отворено повеќе од 40 години
Депонијата во Лојане е резултат на рударска активност за арсен и антимон, која завршила во 1979 година. По затворањето на рудникот, околу 15.000 тони арсенов концентрат останале на отворено, заедно со стотици илјади тони јаловина. Овој материјал не е ниту покриен, ниту заштитен. Ветерот го разнесува, а дождовите го пренесуваат во реките и подземните води. Арсенот е силен канцероген, а неговото присуство во водата и почвата е сериозна закана за здравјето.
Дополнителен ризик е близината на население и училиште. Локалното население со децении живее во контаминирана средина, без системско решение. Имало обиди за концесии и чистење, но тие биле неуспешни. До денес, депонијата останува речиси непроменета.
Арсеновиот концентрат е високо токсичен индустриски отпад кој содржи големи количини арсен – елемент кој е познат како силен отров и канцероген. Најчесто потекнува од рударски и металуршки процеси, а кога е оставен без соодветно складирање, може да се распаѓа и да се шири во почвата и подземните води. Дури и мали количини арсен во водата или храната се поврзуваат со сериозни здравствени последици, вклучувајќи оштетување на кожата, црниот дроб и нервниот систем, како и зголемен ризик од различни видови рак. Поради неговата стабилност и способност да се акумулира во околината, арсеновиот концентрат претставува долгорочна и тешко контролирана еколошка закана.
Лојане е можеби најјасниот пример за институционален неуспех, познат проблем без реална интервенција.
РЕК БИТОЛА – тековен извор на индустриски отпад
За разлика од другите депонии, РЕК Битола е активен извор на загадување. При согорување на јаглен се создава огромна количина пепел, околу половина милион тони годишно. Оваа пепел се складира на одлагалишта кои не секогаш ги исполнуваат стандардите. Без соодветно покривање и стабилизација, таа лесно се разнесува од ветерот. Пепелта содржи тешки метали и има зголемена радиоактивност во однос на природната почва. Таа претставува ризик за воздухот, почвата и водите.
Пепелта и остатоците од согорувањето на јаглен во РЕК Битола содржат тешки метали како олово, кадмиум, арсен и жива, кои со текот на времето можат да се таложат во почвата, водите и земјоделските култури. Дополнително, поради природното присуство на елементи во јагленот, пепелта може да има и зголемено ниво на природна радиоактивност во споредба со околната средина. Овие супстанции, кога се шират како прашина или преку депонирање без целосна изолација, претставуваат ризик за респираторни заболувања, оштетување на органите и долгорочно загадување на екосистемите.
Иако постојат прописи за управување со ваков отпад, нивната примена е нецелосна. Причините најчесто се финансиски. РЕК Битола покажува дека Македонија не само што не ги решава старите проблеми, туку создава нови.
Сите овие депонии имаат различна историја, но заедничка сегашност, недоволно управување и висок ризик. Македонија се соочува со системски проблем: постоење на опасен отпад без инфраструктура и стратегија за негово трајно решавање. Недостигот од депонија за опасен отпад, ограничениот буџет и зависноста од странска помош ја прават ситуацијата уште покомплицирана.
Овие „жешки точки“ не се само еколошки проблеми. Тие се прашање на здравје, економија и иднина. И колку подолго се одложуваат решенијата, толку поголема ќе биде цената што ќе треба да се плати.
