Откако САД и Израел го нападнаа Иран, Техеран започна кампања на бомбардирање во регионот со ракети и беспилотни летала во досега невидени размери. Ирански проектили погодија цели во Израел и во Персискиот Залив, додека беспилотно летало од иранско производство таргетираше британска воена база на Кипар.
НАТО системите за противвоздушна одбрана пресретнаа две ирански балистички ракети кои се движеа кон турскиот воздушен простор или веќе влегуваа во него — праг што Техеран досега не го беше преминал.
Европа, која е поблиску од кога било до досегот на војната, сè почесто го поставува прашањето: дали Иран би можел да ја нападне континентална Европа? И ако се обиде, дали НАТО би можел да го спречи тоа?
Што би можел Иран да лансира кон Европа?
Иранското оружје со долг дострел се дели во три главни категории, а нивниот потенцијален домет покрива значителен дел од европската карта, пишува „Еуроњуз“.
Најразорна е балистичката ракета Хорамшахр, способна да носи бојева глава тешка до 1.800 килограми. Доколку се лансира од утврдени подземни бази во северозападниот дел на Иран, во планинските региони како Керманшах, Табриз и Исфахан, може да достигне домет до 3.000 километри кога носи помал товар.
На таа дистанца, јужноевропските и источноевропските престолнини како Атина, Софија и Букурешт се во потенцијален дострел. На максималниот домет, достапни би биле и Виена, Рим и Берлин.
Втората категорија се беспилотните летала. Дронот Шахед-136, кој беше тестиран во реални борбени услови и усовршуван со години во руската војна во Украина, има домет до 2.500 километри.
Неговата бојева глава тежи меѓу 30 и 50 килограми и не е особено моќна сама по себе, но овие дронови се користат во „роеви“. Тие не се наменети за рушење згради, туку за надминување на противвоздушната одбрана и за онеспособување на електроенергетските мрежи во цели региони.
Третиот елемент се крстосувачките ракети, пред сè моделот Сумар и неговите варијанти, со домет од 2.000 до 3.000 километри. За разлика од балистичките ракети, крстосувачките летаат на мала височина и се движат блиску до теренот, што ги прави потешки за откривање на радар.
Нивната прецизност ги прави погодни за таргетирани напади врз инфраструктура, наместо за масовно уништување.
Заедно, овие три типа оружје му даваат на Иран слоевита способност за напади на долг дострел која сè повеќе се преклопува со европската територија.
Можни напади врз инфраструктура и логистички центри
Иран ги конструирал своите ракети со цел да го отежни нивното пресретнување. Ракетата Хорамшахр-4, на пример, повторно влегува во атмосферата со брзина од околу осум маха, оставајќи им на одбранбените системи многу малку време за реакција.
Некои од најнапредните боеви глави можат да ја менуваат траекторијата при спуштање за да го нарушат радарското следење. Покрај тоа, Иран ретко лансира балистички ракети самостојно. Обично ги комбинира со крстосувачки ракети и ројеви дронови со цел да ја преоптовари противвоздушната одбрана.
Доколку Иран би се одлучил за напад врз Европа, аналитичарите очекуваат комбиниран пристап: прецизни удари врз НАТО логистички центри и економски нарушувања преку напади врз медитеранските пристаништа или терминали за течен природен гас во Италија, Грција и Романија.
Во сценариото се споменуваат и психолошки операции — напади и диверзии дизајнирани да создадат страв меѓу цивилното население.
НАТО: Европејците можат да спијат мирно
Во интервју за „Еуроњуз“, полковникот Мартин Л. О’Донел, портпарол на Врховната команда на сојузничките сили на НАТО за Европа, не го отфрли ниту го потврди сценариото за ирански напад врз Европа, но ја истакна довербата на Алијансата во своите капацитети.
Тој рече дека НАТО располага со средства за одбрана на територијата на Алијансата и за заштита на речиси една милијарда жители.
Како пример дека системот функционира, тој ги посочи неодамнешните пресретнувања на ракети во турскиот воздушен простор. Според него, целиот процес — од откривање на лансирањето до уништување на целта — трае помалку од десет минути.
Детекцијата започнува во вселената, со сателитски системи кои го следат лансирањето на ракетите. Потоа следи нивно следење преку копнени и поморски средства, по што се активира системот за пресретнување.
Предизвикот со дроновите
Балистичките ракети се брзи и моќни, но НАТО има долгогодишно искуство со нив и развиени одбранбени системи.
Ројевите дронови претставуваат поинаков и понов предизвик.
Полковникот О’Донел призна дека тие се сериозна тешкотија, но посочи дека НАТО развива нов систем против дронови кој се распоредува во Полска и Романија — системот Меропс.
Овој систем користи мали и евтини дронови-пресретнувачи кои се судираат со целта или експлодираат во нејзина близина.
Во Украина, слични системи успеваат да соборат до 40 проценти од дроновите Шахед, а со дополнителни алатки стапката на пресретнување достигнува и до 80 проценти. Сепак, дел од дроновите и понатаму успеваат да ги пробијат одбранбените линии.
Ирански хибридни и терористички тактики
Експертите предупредуваат дека евентуалниот ирански напад врз Европа речиси сигурно не би се ограничил само на воени удари.
Грејг Р. Клајн, доцент на Институтот за безбедност и глобални прашања на Универзитетот во Лајден, вели дека Иран има историја на соработка со криминални мрежи во Европа за извршување напади.
Од 2021 година европските разузнавачки служби забележуваат пораст на заговори поврзани со Иран на европско тло. Најчести цели се ирански дисиденти, новинари што известуваат на персиски јазик, еврејски заедници и израелски државјани.
Токму ваквите активности доведоа Европската унија на 29 јануари 2026 година да го прогласи Корпусот на исламската револуционерна гарда за терористичка организација.
Сценарио со „валкана бомба“
Една од можните ескалации би можела да се случи доколку Иран го обнови својот нуклеарен програм.
Политикологот Саид Голкар предупредува дека делумно уништување на иранските воени и нуклеарни капацитети може да го зајакне аргументот во Техеран дека само нуклеарното оружје може да го одврати странски напад.
Чекор под вистинско нуклеарно оружје е таканаречената „валкана бомба“ — конвенционална експлозивна направа комбинирана со радиоактивен материјал.
Иако експертите сметаат дека Иран технички би можел да направи таква бомба, тие веруваат дека е малку веројатно да ја употреби, бидејќи таков напад би предизвикал силна меѓународна одмазда.
Кибер војување и саботажи
Меѓу алатките што Техеран би можел да ги користи се и кибернапади врз индустриски системи во водоснабдувањето, енергетиката и здравството, како и можни саботажи во европските морски води.
Запрашан дали НАТО ги очекува ваквите хибридни закани, полковникот О’Донел рече дека во стратегискиот концепт на Алијансата главни закани се Русија и терористичките групи.
Сепак, додаде дека НАТО внимателно ги следи и врските меѓу Русија, Кина, Северна Кореја и Иран, особено нивната соработка во контекст на војната во Украина.
Според него, Алијансата мора да ги земе предвид сите овие фактори и да ја развива одбраната во согласност со реалноста на современиот безбедносен пејзаж.
