Состојбата на цивилните засолништа во Европа повторно се најде во фокусот на јавноста, откако сомнителен дрон од иранско производство во март ја погоди британската база RAF Акротири на Кипар. По инцидентот, итните инспекции откриле дека околу 200 од вкупно 2500 регистрирани цивилни засолништа на островот се нефункционални.
Инспекторите пронашле блокирани гаражи, подруми кои се користат како магацини, засолништа затрупани со отпад, а некои локации наведени во апликацијата SafeCY дури не можеле ни да се пронајдат.
Овој настан повторно ја отвори дебатата за состојбата на цивилната заштита во Европа и за ограничената улога што Европската унија ја има во оваа област, пишува Euronews.
Ограничени овластувања на Европската унија
Европската унија има многу ограничени директни овластувања кога станува збор за цивилните засолништа. Според член 196 од Договорот за функционирање на Европската унија, одговорноста за цивилната заштита целосно е во рацете на секоја држава членка.
ЕУ може само да помага или да координира активности, но не може да наметне обврска за изградба на засолништа, ниту да финансира бункери или да поставува технички стандарди. Поради принципот на супсидијарност, Брисел има ограничена улога во оваа област, освен ако сите членки не се согласат за измена на договорите.
Она што ЕУ го контролира е капацитетот за итни интервенции. Механизмот на Унијата за цивилна заштита им овозможува на државите членки да побараат помош кога нивните национални капацитети се преоптоварени.
Привремени засолништа, а не бункери
Во такви ситуации може да се активира и европската резерва rescEU, која содржи привремени засолништа. Сепак, станува збор за модуларни единици, шатори и монтажни кампови наменети за сместување на раселени лица, а не за бункери отпорни на експлозии.
За периодот од 2021 до 2027 година Европската унија издвоила повеќе од 196 милиони евра за вакви резерви. Тие се распределени во шест држави членки.
Најголемите резерви се наоѓаат во Шведска, со капацитет за сместување 36.000 луѓе и вредност од 40,4 милиони евра. Полска, пак, гради шест преносливи „контeјнерски градови“ во вредност од 35,5 милиони евра. Дополнителни резерви има и во Хрватска, Словенија, Шпанија и Романија.
ЕУ може да покрие до 100 проценти од трошоците за транспорт доколку некоја земја побара активирање на овие резерви. Сепак, тие се наменети главно за сценарија со раселување, како поплави, земјотреси или бегалски кризи, а не за директна заштита на населението од напад.
Лекциите од војната во Украина
Најголемиот тест за способноста на ЕУ да обезбеди итно сместување беше по руската инвазија на Украина во 2022 година. Преку Механизмот за цивилна заштита, Унијата испорача повеќе од 140.000 тони помош во вредност од 796 милиони евра.
Само за сместување беа издвоени 62,3 милиони евра, со што беа обезбедени повеќе од 3000 монтажни единици за 30.000 луѓе, 16.000 кревети и милиони ќебиња и шатори.
Операцијата покажа дека ЕУ може брзо да реагира во криза, но и ги откри нејзините ограничувања. Додека Унијата обезбедуваше помош за раселените лица, утврдените метро станици и засолништа во Украина беа изградени и финансирани со национални средства.
Големи разлики меѓу европските држави
Разликите меѓу земјите членки кога станува збор за цивилните засолништа се огромни.
Финска има околу 50.500 засолништа кои можат да примат дури 85 проценти од населението, благодарение на концептот на тотална одбрана.
Скандинавските и балтичките држави генерално се добро подготвени. Наспроти тоа, Германија има помалку од 600 функционални бункери, што покрива само околу 0,5 проценти од населението, иако владата најави инвестиции до 30 милијарди евра за зголемување на капацитетите.
Холандија речиси и да нема функционални засолништа, додека Франција, Италија и Шпанија имаат минимална покриеност, со планови насочени главно кон природни катастрофи.
Кипар го започна својот систем на засолништа во 1999 година со пренамена на постојните подземни простори. Владата сега подготвува закон според кој подземните простории во новите станбени згради ќе мора задолжително да служат и како засолништа.
Каква е улогата на Брисел
Без измена на основните договори, воведување задолжителни стандарди за засолништа на ниво на ЕУ не е возможно.
Сепак, Унијата располага со некои индиректни инструменти. Фондот за превенција и подготвеност на Механизмот за цивилна заштита, вреден 1,26 милијарди евра, финансира национални проценки на ризик и прекугранични вежби.
По завршување на кризи, кохезиските фондови можат да се користат и за обнова на засолништа. Сепак, до денес Европската унија нема покренато посебни програми за трајна инфраструктура на цивилни засолништа.
Засега, одговорноста останува кај националните влади, додека улогата на Брисел најчесто се сведува на реакција откако кризата веќе ќе избувне.
