Европа се соочува со нов енергетски предизвик – складиштата со природен гас се празнат, а набавката на нови количини станува сè поскапа и понеизвесна. Последиците од војната меѓу САД и Израел против Иран дополнително го нарушуваат глобалното производство и испораките на течен природен гас (LNG), што ја намалува понудата и ги турка цените нагоре.
Складирањето гас е клучно за енергетската безбедност на Европа, бидејќи овозможува задоволување на потребите за греење и електрична енергија во текот на зимата. Но, оваа година резервите на крајот од грејната сезона ќе бидат значително под вообичаеното ниво, што ќе ја принуди Европа во текот на летото да купи многу поголеми количини гас за повторно полнење на складиштата.
Откако по руската инвазија врз Украина во 2022 година беше значително намален увозот на руски гас преку гасоводи, Европа сè повеќе се потпира на течен природен гас. Пред кризата LNG учествуваше со околу 19 проценти во европското снабдување, а оваа година се очекува тој удел да достигне дури 45 проценти, односно околу 174 милијарди кубни метри.
Според проценките на аналитичарите, европските купувачи ќе мора да обезбедат околу 700 дополнителни пратки LNG – приближно 67 милијарди кубни метри гас – само за да ги наполнат складиштата ова лето. Тоа е за околу 17 милијарди кубни метри повеќе отколку минатата година.
Дел од гасот ќе пристигне преку гасоводи од Норвешка и Алжир, а во многу помала мера и од Русија, но најголемиот дел ќе мора да се обезбеди токму преку LNG.
Во меѓувреме, цените нагло растат. Европските референтни цени на гас накратко достигнаа највисоко ниво од почетокот на 2023 година, а оваа недела пораснаа за речиси 50 проценти откако Катар ги затвори своите гасни полиња – извор кој сочинува околу една петтина од глобалната понуда на LNG.
Глобалниот репер за LNG, таканаречениот Japan-Korea Marker, скокна за дури 68 проценти додека купувачите се обидуваа да ги надоместат изгубените количини од Катар.
Според пресметките на агенцијата Reuters, трошокот за дополнителните 180 пратки LNG што Европа мора да ги набави се искачи на околу 10,1 милијарда долари, во споредба со 6,7 милијарди само неколку дена претходно. За целокупното летно полнење на складиштата – околу 67 милијарди кубни метри – сметката може да достигне речиси 40 милијарди долари.
Аналитичарите предупредуваат дека до крајот на март европските складишта би можеле да бидат исполнети со само 22 до 27 проценти од капацитетот, далеку под петгодишниот просек од околу 41 процент. Ако испораките од Блискиот Исток дополнително се намалат, резервите би можеле да паднат уште повеќе.
Особено ризична е ситуацијата околу Ормускиот теснец, низ кој секоја година поминуваат околу 120 милијарди кубни метри LNG – приближно 20 проценти од светската понуда. Доколку бродскиот сообраќај низ теснецот биде парализиран подолг период, европските резерви би можеле да паднат на историски минимум.
Во таков сценарио, цената на гасот во Европа би можела да надмине 60 евра за мегават-час, а во случај на подолга криза дури и да достигне 100 евра или повеќе – нивоа слични на енергетската криза од 2022 година.
Во меѓувреме, Норвешка, најголемиот снабдувач на гас во Европа, веќе работи со максимален капацитет и нема простор за значително зголемување на испораките.
Соединетите Американски Држави моментално се најголемиот снабдувач со LNG за Европа и втор најголем снабдувач со гас во регионот. Иако Вашингтон ја притиска Европската унија да купува повеќе американски LNG, производството не може доволно брзо да се зголеми за да ги надомести изгубените количини од Катар.
Според податоците на Европската комисија, Катар во 2025 година учествувал со 3,5 проценти во снабдувањето на ЕУ со гас, додека уделот на САД достигнал 25,4 проценти.
Проценките на Меѓународната агенција за енергија покажуваат дека глобалната понуда на LNG во 2026 година ќе порасне за повеќе од седум проценти, односно за околу 42 милијарди кубни метри, при што најголем раст се очекува токму од новите американски проекти.
Сепак, експертите предупредуваат дека во краток рок Европа ќе остане силно зависна од нестабилниот глобален пазар на LNG – а тоа значи повисоки цени и поголема неизвесност за следната зима.
