Глобалната авиоиндустрија влегува во најтешка криза од пандемијата наваму, а ударот овојпат доаѓа од комбинација што многу потсетува на старите системски шокови: затворени воздушни простори, нагло поскапување на горивото, масовни откажувања и нарушување на клучни меѓународни рути. Конфликтот на Блискиот Исток веќе предизвика десетици илјади нарушени летови, а дел од индустријата ситуацијата ја споредува со најтешките безбедносни и оперативни потреси во модерната ера.
Во првите недели од кризата биле откажани повеќе од 21.300 летови, а големите хабови во Заливот, вклучително и Дубаи, влегоа во период на силни прекини и ограничувања. Тоа не значи само проблем за патниците, туку удар врз целиот систем на глобално поврзување, од туризам и бизнис патувања до карго и синџири на снабдување.
Горивото и воздушниот простор ја влечат кризата надолу
Најсилниот удар во моментов доаѓа од цената на млазното гориво и од недостапноста на нормални воздушни коридори. Reuters јави дека цените на jet fuel во Европа се удвоиле, а во Азија пораснале за околу 80 проценти откако почна војната. Тоа директно ги турка трошоците на авиокомпаниите нагоре и ги принудува да креваат цени, кратат линии или воведуваат дополнителни надоместоци.
Паралелно со тоа, голем дел од блискоисточниот воздушен простор останува високоризичен или недостапен. Тоа значи подолги рути, повеќе потрошено гориво, доцнења и логистички хаос. Има случаи на летови што правеле кругови од илјадници километри без да стигнат до дестинацијата, само затоа што во меѓувреме аеродромите биле затворени или коридорите небезбедни.
Компаниите веќе кратат и поскапуваат
Последиците веќе не се теоретски. British Airways ги продолжи кратењата на летови кон повеќе блискоисточни дестинации, а United најави дополнително намалување на непрофитабилните линии во наредните квартали поради поскапото гориво. Delta и American, очекуваат дополнителни трошоци од стотици милиони долари.
Паралелно со тоа растат и билетите, особено на коридорите Европа–Азија, каде затворањето на клучните блискоисточни хабови веднаш се прелеа во цените. Во карго-секторот ударот е уште подлабок: Reuters извести дека капацитетот на рутата Азија–Блиски Исток–Европа паднал за 39 проценти, што создава дополнителен притисок и врз индустријата што зависи од брза воздушна испорака.
Зошто се споменува 11 септември
Споредбата со 11 септември не значи дека кризата е иста по природа, туку дека авијацијата повторно се соочува со системски шок што не е само економски. Тогаш безбедносниот страв го промени начинот на кој се лета. Денес, комбинацијата од војна, дронови, ракетни закани, затворени коридори и скапо гориво повторно ја тресе индустријата во нејзината основа. Reuters нотира дека ова е најтешкиот момент за авио-секторот по пандемијата, а IATA предупредува дека во оваа криза нема победници.
Дополнителниот проблем е што ова не изгледа како краток шок. Дури и ако побарувачката за патувања остане силна, продолжена криза во регионот би значела дека компаниите ќе мора да прават подлабоки структурни прилагодувања. Тоа веќе не е само прашање на неколку откажани линии, туку на одржливост на бизнис моделите во услови на долготрајно високи трошоци.
Во следните недели клучно ќе биде дали ќе се стабилизираат воздушните коридори и снабдувањето со млазно гориво. Ако кризата продолжи, авиокомпаниите ќе мора да кратат уште повеќе, билетите ќе останат високи, а патниците ќе се соочуваат со сè помалку сигурност. Во моментов, пораката е прилично јасна: авиоиндустријата не е само под притисок, туку влезе во фаза на вистинска турбуленција што може да го обележи целиот сектор и по 2026 година.
