Во Иран продолжуваат масовните протести ширум земјата, со стотици жртви и илјадници уапсени како резултат на судири меѓу демонстрантите и безбедносните сили. Во таков контекст повторно се појавува името на Реза Пахлави, што ја реактивира дебатата за иднината на државата.
Иран под Пахлави: секуларна држава без слобода
За да се разбере зошто името Пахлави повторно циркулира во јавниот простор, мора да се врати погледот кон Иран пред Исламската револуција од 1979 година. Периодот на династијата Пахлави не бил демократски, но бил радикално различен од денешниот теократски систем: државата била секуларна, ориентирана кон модернизација и интеграција со светот.
Под Мохамед Реза Шах Пахлави, Иран минува низ брза урбанизација, индустријализација и изградба на силна државна инфраструктура. Се создава урбана средна класа, универзитети, културни институции и медиуми. Жените влегуваат во јавниот простор – работат, студираат, учествуваат во културниот и политичкиот живот. Државата не била слободна, но била модерна.
Тоа не значи дека периодот бил без проблеми. Политичката опозиција била потиснувана, тајната полиција ја одржувала власта преку страв, а корупцијата и нееднаквоста растеле. Шахот владеел авторитарно и постепено ја губел легитимноста. Но клучно е да се разбере: падот на шахот не бил барање за теократија, туку за достоинство, правичност и политичко учество.
Револуцијата што го изеде сопствениот народ
Исламската револуција успева затоа што ги обединува различните незадоволства – левица, либерали, националисти и верници – против режимот. Но кога Хомеини се враќа во Иран, револуцијата брзо се претвора во верска држава што ги елиминира сите поранешни сојузници. Наместо плурализам, се создава теократски монопол.
Историската иронија е сурова: Иран се ослободува од еден авторитарен режим само за да падне под подлабок, идеолошки построг и потраен систем на контрола.
Пахлави денес е симбол, но нема своја програма
Реза Пахлави денес е присутен во иранскиот јавен простор не затоа што нуди јасен политички проект, туку затоа што е симбол на нешто што повеќе не постои: секуларна држава што не е под верска власт. Неговата улога во сегашниот бунт не произлегува од конкретна програма за економија, институции или транзиција, туку од фактот дека неговото презиме претставува историска алтернатива на ајатоласите.
Тој зборува за референдум, за демократија и за враќање во Иран, но зад тие формулации не стои разграден, опиплив план за тоа како би изгледала посттеократска држава. Во таа смисла, Пахлави е повеќе огледало на незадоволството отколку негово решение. Тој не го води бунтот – тој се појавува во него како симбол што луѓето го користат за да покажат дека сакаат крај на сегашниот систем, а не како проект за нов.
Затоа и неговото повторно појавување не значи дека Иранците бараат враќање на монархијата, туку дека бараат излез од теократијата. Симболите доаѓаат кога нема политички јазик за иднината.
Сегашниот бунт во Иран не е само против ајатоласите. Тој е и против историската кражба на иднината што се случи во 1979 година. Периодот на Пахлави потсетува дека Иран имал друга траекторија – несавршена, авторитарна, но отворена кон светот и модерноста.
Затоа денешните протести не се носталгија, туку одбивање на теократската замисла за светот. Иранците не сакаат назад во 1970-тите – тие сакаат напред, во држава што не ја мери лојалноста преку слепо следење на верските лидери и ајатолахот. Народ што со милениуми бил дел од врвот на човечкиот културен и цивилизациски развој очигледно не прифаќа да живее под теократска диктатура што е во директна спротивност со неговата историја, култура и самосвест.
