На 14 декември 1972 година, командантот на мисијата Apollo 17, астронаутот Eugene Cernan, ги направи последните човечки чекори на Месечината. Пред да се качи во лунарниот модул, тој изговори зборови исполнети со надеж дека човештвото ќе се врати „со мир и надеж за целото човештво“.
Во тој момент веќе беа откажани планираните мисии Аполо 18, 19 и 20 поради буџетски кратења. Малкумина тогаш можеа да претпостават дека ќе поминат повеќе од пет децении без ново слетување на Месечината.
Политиката – најголемата пречка
Најкраткиот одговор на прашањето зошто нема враќање е: политичка волја. Испраќањето луѓе на Месечината бара долгорочна стратегија, огромни инвестиции и стабилна поддршка низ повеќе администрации.
Во текот на годините, американските претседатели имаа различни приоритети:
George H. W. Bush иницираше враќање на Месечината, но Bill Clinton го пренасочи фокусот кон изградба на вселенска станица. George W. Bush повторно го оживеа планот преку програмата Constellation, додека Barack Obama го насочи вниманието кон астероиди. Donald Trump повторно ја врати Месечината како приоритет.
Со секоја промена на администрацијата, се менуваа и целите на НАСА, што значеше губење време, средства и континуитет.
Технички предизвици и огромни трошоци
Месечината е оддалечена околу 400.000 километри од Земјата, а историјата покажува дека повеќе од половина од обидите за слетување биле неуспешни.
Новата програма на НАСА, Artemis program, претставува најсериозен обид за враќање на Месечината. Развојот на ракетата SLS и вселенското летало Orion траеше речиси две децении и чинеше повеќе од 50 милијарди долари.
Иако денешната технологија е далеку понапредна од времето на Аполо – со значително побрзи компјутери и подобри системи за безбедност – вселенските летови и понатаму се исклучително сложени, опасни и скапи.
Разликата е и во целите: Аполо беше симболична мисија – „знаме и отпечаток“. Артемис има за цел воспоставување долгорочна инфраструктура и трајно човечко присуство на Месечината.
Новата вселенска трка
За време на Студената војна, слетувањето на Месечината беше дел од натпреварот со Советскиот Сојуз. Денес, геополитичкиот притисок повторно расте, овојпат поради амбициите на Кина, која планира испраќање екипаж на Месечината до 2030 година.
САД ги иницираа Artemis Accords, кои ги потпишаа повеќе од 60 земји, со цел воспоставување правила за безбедно и одржливо истражување на вселената.
Во меѓувреме, НАСА сè повеќе се потпира на приватниот сектор и соработува со компании како SpaceX, Boeing и Blue Origin, што претставува значителна разлика во однос на времето на Аполо.
Поуки од трагедиите
Историјата на американската вселенска програма е обележана и со трагедии како Apollo 1, Space Shuttle Challenger и Space Shuttle Columbia.
Овие несреќи ја направија НАСА значително повнимателна. Денешниот пристап е побавен, но многу построг во однос на безбедноста.
Дали враќањето конечно е блиску?
Мисијата Artemis II ќе биде првото патување на луѓе околу Месечината по повеќе од 50 години, иако без слетување. Таа треба да го отвори патот за идни мисии со слетување и изградба на долгорочна база.
Повеќе од половина век по последните чекори на Сернан, прашањето повеќе не е само престиж, туку и иднината на човештвото. Ако сакаме долгорочен опстанок како вид, проширувањето надвор од Земјата можеби не е избор – туку потреба.
