Да замислиме состанок што во петок се одржува во иранскиот Врховен совет за национална безбедност, додека неговите дванаесет членови разговараат за востанието што се шири низ земјата. Тврдокорните струи ветуваат „одлучна пресметка“ за да ги скршат протестите – исто како што тоа беше направено во 2017, 2018, 2019, 2022 и 2023 година, пишува Washington Post.
Но претседателот Масуд Пезешкијан и неговите соработници ги гледаат истите снимки од насилните протести што кружат низ светот. Тие мора да разберат дека протестите постојано се враќаат затоа што режимот се распаѓа – политички и економски – и тоа целата земја го знае. Секој нов бран репресија создава идни протести. Режимот можеби може да го изгасне овој пожар, но што ќе се случи со следниот – и со оној потоа?
Режимот на пат кон катастрофа
Иранскиот режим се движи по еднонасочна улица кон катастрофа. Висок европски дипломат во Техеран ја споделил таа проценка пред неколку години и таа, според Washington Post, сè уште е точна. Иран располага со моќни безбедносни алатки, но тие полека ‘рѓосуваат.
Режимот не успеа да ги заштити своите сојузници – Хамас во Газа, Хезболах во Либан и претседателот Башар ал Асад во Сирија. Најважно од сè, не успеа да се заштити самиот себеси од систематскиот израелски напад во јуни. Иранскиот режим се наоѓа во серија порази, наведува весникот.
„Исламската Република денес е режим-зомби“, вели Карим Саџадпур од Carnegie Endowment for International Peace. „Нејзината легитимност, идеологија, економија и лидер се мртви или умираат. Она што ја одржува во живот е смртоносна сила. Убива за да живее и живее за да убива. Бруталноста може да го одложи погребот на режимот, но не може да му го врати пулсот.“
Врховниот лидер, ајатолахот Али Хамнеи, во петокот одржа пркосен говор, нарекувајќи ги демонстрантите „група вандали“ кои наводно му угодуваат на американскиот претседател Доналд Трамп. Но Хамнеи, слаб, но непопустлив на 86-годишна возраст е срцето на проблемот на режимот и жив доказ за неговата исцрпеност. По смртта на претседателот Ебрахим Раиси во хеликоптерска несреќа во 2024 година, нема јасен наследник.
Што може да направи Вашингтон?
Како САД можат најдобро да им помогнат на бунтовниците? Трамп се закани со воена одмазда доколку Иран изврши масакр врз сопственото население, но режимот веројатно нема да му го даде тој повод. Во минатото, Иран избегнуваше крвава пресметка од типот на Тјенанмен и веројатно ќе го стори истото и сега.
Администрацијата на Трамп може, заедно со сојузниците, дополнително да го зголеми притисокот. Токму затоа, пишува Washington Post, Трамп треба да внимава да не ги отуѓи пријателите со својата опсесија со Гренланд – тие му се потребни за справување со далеку поголемото прашање: Иран.
Потешкото прашање е дали Вашингтон треба да шверцува Starlink терминали за да го пробие интернет-мракот што Техеран го наметна во петокот. Администрацијата на Џо Бајден ја разгледуваше таа опција за време на протестите „Жена, живот, слобода“ во 2022 и 2023 година, но се откажа поради страв дека тоа би ги загрозило тајните канали што ги користат ЦИА и израелските разузнавачки служби. Можно е овој пат користа да ја надмине цената.
Протестите се вратија – но овојпат се поинакви
Оваа недела протестите се проширија во сите ирански региони и меѓу сите етнички заедници, но сè уште не го достигнале интензитетот од востанието во 2022 и 2023 година. Тој масовен бунт започна по смртта на Махса Амини во притвор, откако беше уапсена затоа што одбила да носи марама.
Режимската репресија тогаш резултираше со 551 загинат и повеќе од 22.000 уапсени, според организациите за човекови права. Само во „Крвавиот петок“ во септември 2022 година, безбедносните сили убија 104 лица.
И покрај тоа, три години подоцна избувна нов бран протести. Тие немаат јасен лидер и можеби немаат прецизна насока, но се моќни. До понеделникот демонстрации беа забележани на повеќе од 340 локации во сите 31 иранска покраина, според порталот Iran Wire. Со текот на неделата протестите стануваат пошироки и понасилни, покажуваат снимките на интернет.
Годинешниот бунт повеќе го движи бесот поради економскиот колапс отколку поради строгите исламски правила. Годишната инфлација во Иран во декември достигна 42 отсто, а националната валута минатата година изгуби повеќе од половина од својата вредност.
Дополнителна разлика е што дел од демонстрантите јавно го поддржуваат Реза Пахлави, синот на иранскиот шах соборен во револуцијата во 1979 година. Тоа му дава на бунтот поконзервативен, персиски националистички тон и поглед свртен кон минатото. Можеби ова е иранскиот „MIGA“ момент, пишува Washington Post.
Тонење без јасен излез
Неизвесно е дали тврдокорните структури на режимот ја изгубиле својата острина. Како Советскиот Сојуз во последните години, безбедносните служби можеби ја изгубиле идеолошката посветеност и дисциплина. Тие гледаа како нивните сојузници губат во Газа, Либан и Сирија, а и самите ја чувствуваат инфлацијата и економската стагнација.
Тие не се скршени, но изгледаат покревки од кога било.
Членовите на Врховниот совет знаат дека Иран стагнира. Буџетот за следната фискална година веројатно ќе донесе повисоки даноци и кратење на субвенциите за да се финансира одбраната. Тие ја чекаат неизбежната политичка транзиција по смртта на Хамнеи, но засега тетерават напред како ранета и обесхрабрена нација.
Додека гледаат кон југ, кон Саудиска Арабија и Обединетите Арапски Емирати, тие гледаат соседи што забрзано одат кон иднина базирана на вештачка интелигенција и динамичен економски раст. Во меѓувреме, Иран останува заглавен во репресивен и застарен систем што едвај може да го нахрани сопствениот народ.
Револуциите не можат да се предвидат, но кога ќе се погледне Иран, јасно е дека – порано или подоцна – нешто ќе пукне, заклучува Washington Post.
