Во Македонија недостигот од работна сила не е теоретска загриженост, туку реалност која секој сектор ја чувствуваат секојдневно. Според последните податоци на Државен завод за статистика, стапката на слободни работни места изнесува 1,93% во четвртиот квартал на 2024 година, а продолжува да расте во 2025 година. Ова укажува на тоа дека работодавците сè потешко наоѓаат кадар, особено во специфични професии што бараат вештини што недостатокот на образование и обука не ги пополнува.
Во меѓувреме, светот се подготвува за глобална технолошка трансформација предизвикана од вештачка интелигенција. Меѓународниот монетарен фонд (ММФ) претходно предупреди дека ВИ ќе го „потресе“ пазарот на труд и дека младите професии, особено оние со рутински и аналитички задачи, се на најголем удар. Тој поттикнува државите да ја прифатат технологијата, но со јасни рамки за заштита и обука, за да може развојот да има позитивен ефект за општото добро.
Со вакви движења, прашањето не е само дали вештачката интелигенција ќе ги замени работниците, туку и дали Македонија ќе ја искористи технологијата за да ги надомести структурните слабости на пазарот на труд, но и дали имаме кадар, правила и етички стандарди за тоа.
Недостигот како почетна точка: „нема работници“ е само едната страна
Прво, треба да разјасниме што значи „недостаток на работна сила“. Во Македонија долго време се зборува за парадоксот: компаниите велат дека има слободни работни места, но дел од нив велат дека нема соодветни кандидати. Индустријата, услугите и дел од високотехнолошки сектор бараат кадар со специфични вештини што образовниот систем не ги произведува доволно брзо. Ова не е само проблем на бројки – тоа е проблем на вештини, квалитет на образование и прилагодување на праксата на динамиката на пазарот.
Традиционалните причини за недостаток на работници (демографија, миграција и ниски плати) се дополнително усложнети со побарувачката за нови дигитални вештини. Ова создава структура во која не само што недостигаат работници, туку недостигаат работници со соодветни способности за растечкиот дел од економијата.
Вештачката интелигенција: „замена“ или „асистенција“?
Во јавната дискусија често се појавуваат крути опсеси како прашањето „дали ќе нè заменат ВИ роботите?“. Но ваквите флоскули претставуваат големо поедноставување. ВИ не мора нужно да значи чисто замена на луѓето туку може да значи и зголемување на продуктивноста, автоматизација на рутински задачи и отворање на нови деловни модели.
ММФ јасно укажува дека вештачката интелигенција има потенцијал да ги зголеми приходите и продуктивноста, ако се имплементира со правилни политики за човечки капитал. Но, ако технологијата се воведе без подготовка на работниците, без програми за обука и без јасни етички стандарди, ризиците се големи: растечки нееднаквост, отпуштања во ниско-платени сектори и дезинтеграција на традиционалните работни улоги.
Тука лежи клучната дилема за Македонија: дали ВИ ќе биде алатка што ги надминува структурните „празнини“ на пазарот на труд, или ќе создаде нова генерација на луѓе што ќе бидат економски маргинализирани во пост-индустрискиот свет.
Сектори каде вештачката интелигенција може да донесе најголем ефект
Податоци и анализи покажуваат дека вештачката интелигенција сѐ уште не е широко искористена во македонскиот приватен сектор. На пример, во е-трговијата, која сама по себе може да биде водечка индустрија за примена на ВИ (подобрување на корисничкото искуство, автоматско управување со залихи, предвидување на побарувачката), истражувањата покажуваат дека компаниите сè уште ретко ја користат целосната моќ на алгоритмите и аналитиката што ги нуди ВИ. Ова значи дека голем потенцијал останува неискористен, што е и пропуст и можност за развој.
Во секторот на администрација и услуги, ВИ може да преземе дел од рутинските задачи како обработка на документи, корисничка поддршка и верификација на податоци, со што се ослободува време за работниците да се фокусираат на активности со поголема додадена вредност и поголема креативна или аналитичка одговорност.
Во трговијата и логистиката, примената на ВИ отвора можности за подобра анализа на однесувањето на потрошувачите, попрецизно управување со залихи, оптимизација на синџирите на снабдување и персонализирање на понудите. Овие алатки не само што ја зголемуваат ефикасноста, туку и ја подобруваат конкурентноста на компаниите на домашниот и регионалниот пазар.
Здравствениот сектор исто така се издвојува како област каде вештачката интелигенција може да донесе значајни подобрувања, особено во делот на административна поддршка, автоматизирани системи за тријажа и поддршка при дијагностика. Таквите решенија можат да ја зголемат ефикасноста на здравствениот систем и да го намалат притисокот врз здравствените работници, но нивната примена нужно мора да биде придружена со јасни етички и правни рамки.
Во образованието и обуката, ВИ се наметнува како потенцијална алатка за персонализирано учење и развој на вештини, особено кај младите кои се подготвуваат за пазар на труд што постојано се менува. Преку адаптивни платформи и анализи на напредокот, образовните процеси можат да станат пофлексибилни и поусогласени со реалните потреби на економијата.
Сите овие примери не значат дека работниците ќе станат излишни. Напротив, тие укажуваат дека природата на работата ќе се менува, а побарувачката за нови компетенции, дигитални вештини и критичко размислување ќе продолжи да расте.
Етички и системски аспекти: подготвен ли е системот?
Воведувањето на вештачката интелигенција без јасни стандарди носи сериозни ризици. Меѓу нив се можноста за алгоритамска дискриминација, губење на човечката контрола врз процесите на одлучување и замена на работници без соодветна социјална заштита или можност за преквалификација. Во ваков контекст, технолошкиот напредок лесно може да ја продлабочи нееднаквоста наместо да придонесе кон одржлив развој.
За да се избегнат овие сценарија, неопходен е системски пристап. Тоа подразбира развој на национални стратегии за вештачка интелигенција и човечки капитал, со јасни планови за обука, преквалификација и доживотно учење. Паралелно, потребно е воспоставување правни и етички рамки што ќе утврдат како и каде може да се користи ВИ, без злоупотреба на податоци и без нарушување на основните права. Клучна улога имаат и јавно-приватните партнерства, преку кои технолошките решенија можат да се поврзат со реалните потреби на економијата и пазарот на труд.
Македонија помеѓу вештачката интелигенција и работниот пазар
Пазарот на труд во Македонија веќе се соочува со значителни предизвици: недостаток од кадар со соодветни вештини, слаб контекст на технологија и бавен пристап кон иновации. Вештачката интелигенција не е само технолошки тренд, таа е инструмент што може да ја реформира економијата – но само ако се имплементира со план, етика и човечки развој како приоритет.
Но ако Македонија ја третира ВИ само како технолошки „дополнок“, без да се подготви фокусирано на луѓето кои ја работат, тогаш ризикува технологијата да ја надмине: да донесе брза автоматизација, но да остави работници неподготвени и незаштитени.
Токму затоа прашањето не е дали вештачката интелигенција ќе нè „спаси“ или ќе нè „прескокне“. Прашањето е дали ние, како општество и како пазар на труд, ќе ја искористиме ВИ за да ги споиме недостигањето кадар, образовните реформи и системските политики во интегрирана визија за иднината.
