Високата изложеност на PFAS познати како „вечни хемикалии“ е поврзана со зголемен ризик од одредени видови рак, намалена плодност и ослабен имунолошки систем. Европската Унија го зајакнува својот регулаторен арсенал за справување со она што многумина го сметаат за една од најсериозните еколошки закани на нашето време.
PFAS (пер- и полифлуороалкилни супстанции) се вештачки хемикалии кои широко се користат во индустријата за производство на електронски уреди, бои, автомобили, текстил, козметика и многу други потрошувачки производи. Нивните нелепливи својства и отпорност на топлина ги прават исклучително корисни, но истовремено и опасни.
Поради нивната исклучителна стабилност и способност лесно да се движат низ почвата, водата и воздухот – дури се откриени и во дождовница – PFAS предизвикуваат сè поголема загриженост кај научниците, законодавците и дел од индустријата.
Науката веќе утврди сериозни штетни ефекти врз здравјето, како ослабен имунолошки одговор и неплодност. Перфлуорооктаноичната киселина (PFOA), една од ретките PFAS супстанции забранети со Стокхолмската конвенција, е класифицирана како канцерогена.
Невидлива, но долготрајна закана
На човечкото тело му се потребни децении за да ги елиминира PFAS. Тие се акумулираат во крвта и ткивата, а нивото на изложеност често зависи од близината на луѓето до индустриски капацитети што ги користат овие супстанции.
Истражувачкиот проект Forever Pollution Project процени дека во 2023 година речиси 23.000 локации низ Европа – најчесто индустриски – биле контаминирани со „вечни хемикалии“.
„Ја познаваме токсичноста на само околу десет PFAS од повеќе од 10.000 што се користат денес, што е сериозен проблем“, вели професорот Ијан Кузинс од Универзитетот во Стокхолм. „Самото нивно акумулирање во животната средина веќе е доволна причина за загриженост.“
Висока цена за општеството
Еден од најтешките случаи на PFAS контаминација во Европа е регионот Венето во северна Италија, познат како „скандалот Митени“. Со децении, хемиска фабрика ја загадувала подземната вода, изложувајќи стотици илјади жители на високи нивоа на PFOA и PFOS во водата за пиење.
По долгогодишен притисок од граѓански организации, италијанските судови осудија неколку раководители на компанијата, утврдувајќи дека свесно ја прикривале загаденоста. Денес, јавните власти се соочуваат со огромни трошоци за обезбедување чиста вода и деконтаминација на почвата.
Европа кон построги правила
ЕУ веќе воведе неколку мерки: ограничувања за одредени PFAS групи, забрана во противпожарни пени, строги лимити за PFAS во водата за пиење и планови за мониторинг на почвата и отпадните води.
Во моментов се разгледува и предлог за „универзална забрана“ на PFAS во сите производи, поднесен од пет европски држави. Европската агенција за хемикалии (ECHA) треба да даде конечна проценка до крајот на годината.
